Logo SLA.pngIste articlo tien una versión escrita con a grafía d'a SLA. Puet veyer-se aquí.
Iste articlo tracta sobre a Comunidat Autonoma d'Aragón. Ta atros emplegos se veiga Aragón (desambigación).

Aragón ye un país situau en lo norte d'a Peninsula Iberica y que comprende o trampo central d'a val d'Ebro. O suyo territorio ye lo de l'antigo Reino d'Aragón, que fue acotolau en 1707 con os Decretos de Nueva Planta. Actualment fa parti d'o Estau Espanyol como Comunidat Autonoma, seguntes o suyo Estatuto d'Autonomía (Lei Organica d'o Estau Espanyol), que li atorga o caracter de "nacionalidat".

Aragón
Aragó
Comunidat autonoma d'Espanya
Flag of Aragon.svgEscudo de  Aragón
BanderaEscudo
Himno: Himno d'Aragón
Entidat
 • Estau
Comunidat autonoma
Espanya
Capital Zaragoza
Subdivisions3 provincias
33 comarcas
Idioma oficial
 • Luenga propia
Castellán
Aragonés y Catalán
Superficie
 • Total
Pos. 4 de 19
47 719 km²
Población
 • Total (2019)
 • Densidat
Pos. 11 de 19
1 324 397 hab.
28,17 hab/km²
‎Chentilicioaragonés/a
ISO 3166-2ES-AR
PresidentJavier Lambán
Estatuto d'autonomía18 d'abril de 2007
Fiesta nacional23 d'abril
(Día d'Aragón)
Location Aragon EU Europe.png
Pachina web oficial

Culturalment a cuenca d'Ebro, mesmo antes d'existir Aragón, ye una zona de trobada y crucillada d'hombres y elementos culturals d'a Meseta, Levant y Sud de Francia. Oficialment, muga con as comunidatz autonomas de Castiella-La Mancha, Castiella y Leyón, Catalunya, A Riocha, Navarra y Comunidat Valenciana y tamién con l'estau de Francia.

O Reino d'Aragón con o Condato de Barcelona (Catalunya) formoron a Corona d'Aragón en o sieglo XII, encara asinas continó estando independient conservando totas as suyas institucions, fueros y dreitos dica a Guerra de Succesión Espanyola en o sieglo XVIII. Dende 1978 ye una comunidat autonoma espanyola, composata por as provincias de Uesca, Teruel y Zaragoza, y que s'articula en 33 comarcas. A suya capital ye a ciudat de Zaragoza.

Dende o 5 de chulio de 2015, Javier Lambán ye o president d'Aragón.

En Aragón se charran actualment tres idiomas, d'os qualos nomás que aragonés y catalán son luengas propias:

  • L'aragonés se charra en o norte d'a comunidat autonoma. En o pasau se fablaba tamién en lo centro y lo sud d'Aragón.
  • O castellán ye a luenga oficial, y se charra en tot o territorio aragonés mezclau con rasgos mesmos. A mayoría d'istos rasgos son repuis de l'aragonés, que se'n fuoron perdendo de manera progresiva dende o sieglo XV por l'espardidura d'o castellán.
  • O catalán se charra en as comarcas orientals d'Aragón.

Historia

Ta más detalles, veyer l'articlo Historia d'Aragónveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

Cheografía

Ta más detalles, veyer l'articlo Cheografía d'Aragónveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

O relieu ye de gran simplicidat: os Pireneus y o sistema Iberico enmarcan a depresión d'Ebro. Os estremos cheograficos d'Aragón son Zuriza (Ansó, Chacetania) a o norte; La Cervera (Abechuela, Gúdar-Chabalambre) a lo sud; Sopeira (Ribagorza) a l'este; y Granja de Sant Pedro (Mont-reyal de Fariza, Comunidat de Calatayú) a l'ueste.

O río Ebro escana las auguas d'os ríos y ibons d'Aragón, que como o Millars y o Turia desembocan en a Mar Mediterrania.

O clima d'ista comunidat ye mediterranio-continental. Ye un clima seco, con plevidas irregulars, cerenyos cambeos termicos y intensos aires.

A vechetación sigue as oscilacions d'o relieu y d'o clima. Bosques borials y dominio floral mediterranio.

Aragón tien una superficie de 47.645 km².

Seguntes o censo de 1991, bi heba una población d'1.178.000 habitants, ye decir un 2,95% d'a población d'o Estau espanyol y una densidat de 25,2 habitants/km². En 2003 a zifra aumentó dica os 1.217.514 habitants.

O chentilicio ye aragonés.

Comarcas

Ta más detalles, veyer l'articlo Comarcas d'Aragónveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

Aragón ye dividiu en 33 comarcas:

 
Comarcas d'Aragón.
Imachen:Mapa d'Aragón-Aragó en aragonés i català.jpg
Mapa comarcal d'Aragón con a toponimia en catalán y en aragonés.
No.
Nombre
Capital
Provincia
1ChacetaniaChacaUesca, Zaragoza
2Alto GalligoSamianigoUesca
3SobrarbeBoltanya y L'AínsaUesca
4RibagorzaGraus y BenabarriUesca
5Cinco VillasExeya d'os CaballersZaragoza
6Plana de UescaUescaUesca, Zaragoza
7Semontano de BalbastroBalbastroUesca
8Cinca MeyaMonzónUesca
9LiteraTamarit y BinéfarUesca
10Cinca BaixaFragaUesca, Zaragoza
11MonegrosSarinyenaUesca, Zaragoza
12Tarazona y MoncayoTarazonaZaragoza
13Campo de BorchaBorchaZaragoza
14ArandaIlluecaZaragoza
15Ribera Alta d'EbroAlagónZaragoza
16Val de XalónL'Almunia de Donya GodinaZaragoza
17ZaragozaZaragozaZaragoza
18Ribera Baixa d'EbroQuintoZaragoza
19Baixo Aragón-CaspCaspZaragoza
20Comunidat de CalatayúCalatayúZaragoza
21Campo de CarinyenaCarinyenaZaragoza
22Campo de BelchitBelchitZaragoza
23Martín BaixoÍxarTeruel
24Campo de DarocaDarocaZaragoza
25XilocaCalamocha y Mont-reyalTeruel
26Cuencas MenerasMontalbán y UtriellasTeruel
27Andorra-Sierra d'ArcosAndorraTeruel
28Baixo AragónAlcanyizTeruel
29Comunidat de TeruelTeruelTeruel
30MayestratoCantaviellaTeruel
31Sierra d'AlbarrazínAlbarrazínTeruel
32Gúdar-ChabalambreMora de RubielosTeruel
33MatarranyaValderrobres y CalazeitTeruel

Demografía

Ta más detalles, veyer l'articlo Demografía d'Aragónveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

Densidat d'as comarcasA comarca que tién mas población y densidat de población ye a comarca de Zaragoza amás d'a suya aria metropolitana. En a resta d'as provincias, a mayor densidat de población no se troba en as capitals: en a provincia de Uesca ye a Cinca Meya, con una densidat de población de 41 hab/km² y en a provincia de Teruel ye o Baixo Aragón, con una densidat de población de 23 hab/km².

 
Poblacion relativa d'Aragon en 2006.

Economía

Ta más detalles, veyer l'articlo Economía d'Aragónveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

O Producto Interior Bruto (PBI) d'Aragón ye o 3 u 4% d'o PBI d'o total d'Espanya. L'interpresa Opel tien una planta amán d'a ciudat de Zaragoza.

Politica

Ta más detalles, veyer l'articlo Politica d'Aragónveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

A norma lechislativa de funcionamiento d'Aragón ye definida en o suyo Estatuto d'Autonomía, de 1982, que definix as suyas institucions de gubierno. O Parlamento d'Aragón se diz Cortz d'Aragón.

Cultura

Ta más detalles, veyer l'articlo Cultura d'Aragónveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

D'alcuerdo con Julio Caro Baroja en Aragón bi ha dos zonas culturals prencipals: L'Alto Aragón con cultura pirenenca y a Ribera d'Ebro y ríos grans con una cultura mediterrania asociada a una agricultura de regano. En esta zaguera bi ha clara influencia mudéchar, en bells lugars, o traxe tipico se composa d'un panyuelo nugau en la cabeza, calzons ubiertos, una manta a modo de faixa en a cintura y alpargatas ta os hombres. As mullers levan sayas amplas, un chustillo, calzón, calzas chupidas, toquiella, debantal y alpargatas.

O baile y canto popular ye a hota aragonesa, que ye muit rasmiuda y goyosa. Se baila con muito movimiento y grans blincos. O canto gosa estar de ritmo malinconico con una nota a ormino socardona. Antes de cheneralizar-se a hota o más caracteristico yera o dance aragonés. En bells lugars bi ha representacions de danzas con tochos y espadas, con alusions a luitas entre moros y cristians.

Tamién remane musica tipica aragonesa, que emplega instrumentos como o salterio (chicotén) y l'acordión. Entre los instrumentos de viento en a mas gran parte d'o territorio s'emplega a donzaina, pero en los Pireneus centrals bi ha una zona a on que ye caracteristico o chiflo y en Sobrarbe y Monegros a gaita aragonesa u gaita de boto.

Gastronomía

Ta más detalles, veyer l'articlo Gastronomía d'Aragónveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

D'Aragón son famosas as mollas a la pastora, o ternasco rustiu, os pernils de Teruel, a borraina, o cardo, os vin d'as suyas distintas Denominacions d'Orichen (Semontano, Campo de Borcha, Carinyena, Calatayut), a carne a la pastora, o pirín a lo chilindrón, as almendras, o ternasco d'Aragón, l'aceite d'o Baixo Aragón, a miel, os prescos de Calanda, as chiretas (de Sobrarbe), a longaniza de Graus, etcetra.

En o norte d'Aragón se charra l'idioma aragonés y en a parti más oriental, mugant con Catalunya, o catalán.

Aragoneses destacaus

Categoría principal: Aragoneses.

Se veiga tamién

Vinclos externos

 Artículos relacionados con Aragón