Elemento quimico

Articlo d'os 1000

O termin elemento quimico fa referencia a una clase d'atomos, totz ells con o mesmo numero de protons en o suyo nuclio. Sindembargo, por tradición, se gosa decir elemento quimico a ixa substancia que puede descomponer-se, por medio d'una reacción quimica, en atras mas simplas.

Cal diferenciar un "elemento quimico" d'una substancia simpla. Asinas l'ozón (O3) y o dioxicheno (O2) son dos substancias simplas, cadaguna d'ellas con propiedatz diferents. Sindembargo, l'elemento quimico que forma istas dos substancias simplas ye l'oxicheno (O). Trobamos un atro eixemplo en o carbonio, que se presienta en a naturaleza como grafito u como diamant (estaus alotropicos).

Se'n conoixe mas de 118 elementos. A mas gran parte s'han trobau en a naturaleza, fendo parte de substancias simplas u de compuestos quimicos. Atros s'han creyau artificialment en acceleradors de particlas u en reactors atomicos. Istos zaguers elementos gosan estar instables y nomás existen que mientres bellas milesimas de segundo.

Os elementos quimicos se troban clasificatos en a tabla periodica d'os elementos. Contino se detallan os elementos conoixius, ordenaus seguntes o suyo numero atomico.

Numero atomicoNombreSimboloPeriodo,
Grupo
Masa atomica
(g/Mol)
Densidat
(g/cm³)
a 20°C
Fusión
 (°C)
Ebullición
 (°C)
Anyo d'o suyo
descubrimiento
Descubridor
1HidrochenoH1, 11.00794(7)(2) (3) (4)0.084 g/l-259.1-252.91766Cavendish
2HelioHe1, 184.002602(2)(2) (4)0.17 g/l-272.2-268.91895Ramsay y Cleve
3LitioLi2, 16.941(2)(2) (3) (4) (5)0.53180.513171817Arfwedson
4BerilioBe2, 29.012182(3)1.85127829701797Vauquelin
5BoroB2, 1310.811(7)(2) (3) (4)2.46230025501808Davy y Gay-Lussac
6CarbonioC2, 1412.0107(8)(2) (4)3.5135504827PrehistoriaDesconoixito
7NitrochenoN2, 1514.0067(2)(2) (4)1.17 g/l-209.9-195.81772Rutherford
8OxichenoO2, 1615.9994(3)(2) (4)1.33 g/l-218.4-182.91774Priestly y Scheele
9FluorF2, 1718.9984032(5)1.58 g/l-219.6-188.11886Moissan
10NeónNe2, 1820.1797(6)(2) (3)0.84 g/l-248.7-246.11898Ramsay y Travers
11SodioNa3, 122.98976928(2)0.9797.88921807Davy
12MagnesioMg3, 224.3050(6)1.74648.811071755Black
13AluminioAl3, 1326.9815386(8)2.70660.524671825Oersted
14SilicioSi3, 1428.0855(3)(4)2.33141023551824Berzelius
15FosforoP3, 1530.973762(2)1.8244 (P4)280 (P4)1669Brand
16IxufreS3, 1632.065(5)(2) (4)2.06113444.7PrehistoriaDesconoixito
17CloroCl3, 1735.453(2)(2) (3) (4)2.95 g/l-34.6-1011774Scheele
18ArgónAr3, 1839.948(1)(2) (4)1.66 g/l-189.4-185.91894Ramsay y Rayleigh
19PotasioK4, 139.0983(1)0.8663.77741807Davy
20CalcioCa4, 240.078(4)(2)1.5483914871808Davy
21EscandioSc4, 344.955912(6)2.99153928321879Nilson
22TitanioTi4, 447.867(1)4.51166032601791Gregor y Klaproth
23VanadioV4, 550.9415(1)6.09189033801801del Río
24CromoCr4, 651.9961(6)7.14185724821797Vauquelin
25ManganésMn4, 754.938045(5)7.44124420971774Gahn
26FierroFe4, 855.845(2)7.8715352750PrehistoriaDesconoixito
27CobolCo4, 958.933195(5)8.89149528701735Brandt
28NíquelNi4, 1058.6934(2)8.91145327321751Cronstedt
29ArambreCu4, 1163.546(3)(4)8.921083.52595PrehistoriaDesconoixito
30ZincZn4, 1265.409(4)7.14419.6907PrehistoriaDesconoixito
31GalioGa4, 1369.723(1)5.9129.824031875Lecoq de Boisbaudran
32ChermanioGe4, 1472.64(1)5.32937.428301886Winkler
33ArseniAs4, 1574.92160(2)5.72613613
(sublimación)
ca. 1250Albertus Magnus
34SelenioSe4, 1678.96(3)(4)4.822176851817Berzelius
35BromoBr4, 1779.904(1)3.14-7.358.81826Balard
36CriptónKr4, 1883.798(2)(2) (3)3.48 g/l-156.6-152.31898Ramsay y Travers
37RubidioRb5, 185.4678(3)(2)1.53396881861Bunsen y Kirchhoff
38EstroncioSr5, 287.62(1)(2) (4)2.6376913841790Crawford
39ItrioY5, 388.90585(2)4.47152333371794Gadolin
40ZirconioZr5, 491.224(2)(2)6.51185243771789Klaproth
41NiobioNb5, 592.906 38(2)8.58246849271801Hatchett
42MolibdénMo5, 695.94(2)(2)10.28261755601778Scheele
43TecnecioTc5, 7[98.9063](1)11.49217250301937Perrier y Segrè
44RutenioRu5, 8101.07(2)(2)12.45231039001844Klaus
45RodioRh5, 9102.90550(2)12.41196637271803Wollaston
46PaladioPd5, 10106.42(1)(2)12.02155231401803Wollaston
47ArchentAg5, 11107.8682(2)(2)10.49961.92212PrehistoriaDesconoixito
48CadmioCd5, 12112.411(8)(2)8.643217651817Strohmeyer y Hermann
49IndioIn5, 13114.818(3)7.31156.220801863Reich y Richter
50EstanyoSn5, 14118.710(7)(2)7.292322270PrehistoriaDesconoixito
51AntimonioSb5, 15121.760(1)(2)6.69630.71750PrehistoriaDesconoixito
52TelurioTe5, 16127.60(3)(2)6.25449.69901782von Reichenstein
53YodoI5, 17126.90447(3)4.94113.5184.41811Courtois
54XenónXe5, 18131.293(6)(2) (3)4.49 g/l-111.9-1071898Ramsay y Travers
55CesioCs6, 1132.9054519(2)1.9028.46901860Kirchhoff y Bunsen
56BarioBa6, 2137.327(7)3.6572516401808Davy
57LantánLa6138.90547(7)(2)6.1692034541839Mosander
58CerioCe6140.116(1)(2)6.7779832571803von Hisinger y Berzelius
59PraseodimioPr6140.90765(2)6.4893132121895von Welsbach
60NeodimioNd6144.242(3)(2)7.00101031271895von Welsbach
61PrometioPm6[146.9151](1)7.22108027301945Marinsky y Glendenin
62SamarioSm6150.36(2)(2)7.54107217781879Lecoq de Boisbaudran
63EuropioEu6151.964(1)(2)5.2582215971901Demarçay
64GadolinioGd6157.25(3)(2)7.89131132331880de Marignac
65TerbioTb6158.92535(2)8.25136030411843Mosander
66DisprosioDy6162.500(1)(2)8.56140923351886Lecoq de Boisbaudran
67HolmioHo6164.93032(2)8.78147027201878Soret
68ErbioEr6167.259(3)(2)9.05152225101842Mosander
69TulioTm6168.93421(2)9.32154517271879Cleve
70IterbioYb6173.04(3)(2)6.9782411931878de Marignac
71LutecioLu6, 3174.967(1)(2)9.84165633151907Urbain
72HafnioHf6, 4178.49(2)13.31215054001923Coster y de Hevesy
73TantalTa6, 5180.9479(1)16.68299654251802Ekeberg
74TungsténW6, 6183.84(1)19.26340759271783Elhuyar
75RenioRe6, 7186.207(1)21.03318056271925Noddack, Tacke y Berg
76OsmioOs6, 8190.23(3)(2)22.61304550271803Tennant
77IridioIr6, 9192.217(3)22.65241041301803Tennant
78PlatínPt6, 10195.084(9)21.45177238271557Scaliger
79OroAu6, 11196.966569(4)19.321064.42940PrehistoriaDesconoixito
80MercurioHg6, 12200.59(2)13.55-38.9356.6PrehistoriaDesconoixito
81TalioTl6, 13204.3833(2)11.85303.614571861Crookes
82PlomoPb6, 14207.2(1)(2) (4)11.34327.51740PrehistoriaDesconoixito
83BismutoBi6, 15208.98040(1)9.80271.415601540Geoffroy
84PolonioPo6, 16[208.9824](1)9.202549621898Marie y Pierre Curie
85AstatoAt6, 17[209.9871](1)3023371940Corson y MacKenzie
86RadónRn6, 18[222.0176](1)9.23 g/l-71-61.81900Dorn
87FrancioFr7, 1[223.0197](1)276771939Perey
88RadioRa7, 2[226.0254](1)5.5070011401898Marie y Pierre Curie
89ActinioAc7[227.0278](1)10.07104731971899Debierne
90TorioTh7232.03806(2)(1) (2)11.72175047871829Berzelius
91ProtoactinioPa7231.03588(2)(1)15.37155440301917Soddy, Cranston y Hahn
92UranioU7238.02891(3)(1) (2) (3)18.971132.438181789Klaproth
93NeptunioNp7[237.0482](1)20.4864039021940McMillan y Abelson
94PlutonioPu7[244.0642](1)19.7464133271940Seaborg
95AmericioAm7[243.0614](1)13.6799426071944Seaborg
96CurioCm7[247.0703](1)13.5113401944Seaborg
97BerkelioBk7[247.0703](1)13.259861949Seaborg
98CalifornioCf7[251.0796](1)15.19001950Seaborg
99EinsteinioEs7[252.0829](1)8601952Seaborg
100FermioFm7[257.0951](1)1952Seaborg
101MendelevioMd7[258.0986](1)1955Seaborg
102NobelioNo7[259.1009](1)1958Seaborg
103LaurencioLr7, 3[260.1053](1)1961Ghiorso
104RutherfordioRf7, 4[261.1087](1)1964/69Flerov
105DubnioDb7, 5[262.1138](1)1967/70Flerov
106SeaborguioSg7, 6[263.1182](1)1974Flerov
107BohrioBh7, 7[262.1229](1)1976Oganessian
108HassioHs7, 8[265](1)1984GSI (*)
109MeitnerioMt7, 9[266](1)1982GSI
110DarmstadtioDs7, 10[269](1)1994GSI
111RoentguenioRg7, 11[272](1)1994GSI
112CopernicioCn7, 12[285](1)1996GSI
113UnuntrioUut7, 13[284](1)2004JINR (*), LLNL (*)
114UnunquadioUuq7, 14[289](1)1999JINR
115UnunpentioUup7, 15[288](1)2004JINR, LLNL
116Ununhexio o FlyoroviumUuh7, 16[290](1)2006JINR, LLNL(**)
117UnunseptioUus7, 17(1)2009JINR
118UnunoctioUuo7, 18[294](1)2006JINR, LLNL(**)

(**)O descubrimiento de l'elemento 118 por un equipe d'o Lawrence Berkeley National Laboratory en 1999 fue dimpués retractau porque no se podio repetir de nuevas o experimento.[1] Retractación d'o LBNL por o escubrimiento de 1999.[2] Experimento de JINR/LLNL (2005)

Acronimos incluyius en a tabla

  • GSI, Gesellschaft für Schwerionenforschung (Sociedat t'a Investigación d'Ions Pesatos), Wixhausen, Darmstadt, Alemania
  • JINR, Joint Institute for Nuclear Research (Instituto Unito t'a Investigación Nucleyarñ), Dubna, Moskvá Oblast, Rusia
  • LLNL, Lawrence Livermore National Laboratory (Laboratorio Nacional Lawrence de Livermore) Livermore, California, Estados Unitos
  • LBNL, Lawrence Berkeley National Laboratory (Laboratorio Nacional Lawrence de Berkeley) Berkeley, California, Estados Unitos

Notas sobre a tabla

  • Plantilla:Fnb L'elemento no tiene un nuclioide estable, y a valura entre gafetz, (por eixemplo, [209]), indica o numero masico de l'isotopo d'ixe elemento con mayor durada.
  • Plantilla:Fnb A composición isotopica de bells elementos presents en bells fragmentos cheolochicos puet cambear d'a que se da en a tabla.
  • Plantilla:Fnb A composición isotopica puet cambear en os materials comercials, por o que o peso atomico puede cambiar significativament.
  • Plantilla:Fnb A composición isotopica de quantos metals terrestres que amenistan una precisión mayor en o suyo peso atomico no se puede dar.
  • Plantilla:Fnb O peso atomico d'o litio comercializau puede variar entre 6.939 y 6.996.

Procedencia d'os nombres d'elementos químicos

Os nombres d'os elementos proceden d'os suyos nombres en griego, latín, anglés u levan o nombre d'o suyo escubridor u ciudat en que s'escubrioron.

  • Hidrocheno (H): d'o griego ‘chenerador d'augua’.
  • Helio (He): de l'atmosfera d'o Sol (o dios griego Helios). S'escubrió por primera vegada en o espectro d'a corona solar mientres un eclipse en 1868, encara que a mayoría d'os scientificos no lo acceptoron dica que se isoló en a Tierra.
  • Litio (Li): d'o griego lithos, ‘roca’.
  • Berilio (Be) de beriio, esmeralda de color verda.
  • Boro (B): de l'arabe buraq.
  • Carbonio (C): carbón.
  • Nitrocheno (N): en griego nitrum, ‘chenerador de nitratos’
  • Oxicheno (O): en griego ‘chenerador d'oxidos’ (oxys).
  • Fluor (F): d'o latín fluere.
  • Neón (Ne): nuevo (d'o griego neos).
  • Sodio (Na): d'o latín sodanum (sosa). O símbolo Na viene d'o latín nátrium (nitrato de sodio).
  • Magnesio (Mg): de Magnesia, comarca de Tesalia (Grecia).
  • Aluminio (Al): d'o latín alumen.
  • Silicio (Si): d'o latín sílex, silice.
  • Fosforo (P) d'o griego phosphoros, ‘portiador de luz’ (o fosforo emite luz en a escuridat porque se crema en combinar-se lentament con l'oxicheno de l'aire).
  • Ixufre (S) d'o latín sulphurium.
  • Cloro (Cl) d'o griego chloros (amariello verdoso).
  • Argón (Ar) d'o griego argos, ‘inactivo’ (debiu a que os gases nobles son poco reactivos).
  • Potasio (K): de l'anglés pot ashes (‘cenisas’), ya que as cenisas de bellas plantas son ricas en potasio. O simbolo K proviene d'o griego kalium.
  • Calcio (Ca) d'o griego calx, ‘calsina’. A calsina ye formada por Ca2CO3.
  • Escandio (Sc) de Scandia (Escandinavia).
  • Titanio (Ti): d'os Titans, os primers fillos d'a Tierra segunte a mitolochía griega.
  • Vanadio (V): d'a diosa escandinava Vanadis.
  • Cromo (Cr): d'o griego chroma, ‘color’.
  • Manganés (Mn): de magnes, magnetico.
  • Fierro (Fe): d'o latín ferrum.
  • Cobol (Co): segunte una versión, proviene d'o griego kobalos, ‘mina’. Unatra versión diz que provién d'o nombre d'un espritu maligno d'a mitolochía chermanica.
  • Niquel (Ni): provién d'o termino sueco koppar nickel y de l'alemán kupfer nickel, ‘arambre d'o dimonio Nick’ u arambre falso (metal que amaneix en as menas d'arambre, pero no pas ye arambre).
  • Arambre (Cu): d'o latín aeramen, bronze.
  • Zinc (Zn): de l'alemán zink, voz d'orichen fosco.
  • Galio (Ga): de Gallia (nombre latín de Francia).
  • Chermanio (Ge): de Chermania (nombre latín d'Alemanya).
  • Arseni (As): arsenikon, orpiment (auripigmentum) amariello.
  • Selenio (Se): de Selene (nombre griego d'a Luna).
  • Bromo (Br): d'o griego bromos, ‘hedor’.
  • Criptón (Kr): d'o griego kryptos, ‘oculto, secreto’.
  • Rubidio (Rb): d'o latín rubidius, royo muit intenso (a la flama).
  • Estroncio (Sr): de Strontian, ciudat d'Escocia.
  • Itrio (Y): de Ytterby, pueblo de Suecia.
  • Zirconio o Zirconio (Zr): de l'arabe zargun, ‘color dorau’.
  • Niobio (Nb): de Níobe (filla de Tantal).
  • Molibdén (Mo): de molybdos, ‘plomo’. (Pareixe que os primers quimicos creyeban que yera mena de plomo).
  • Tecnecio (Tc): de technetos, ‘artificial’, porque fue un d'os primers sintetizaus.
  • Rutenio (Ru): d'o latín Ruthenia (nombre román de Rusia).
  • Rodio (Rh): d'o griego rhodon, color rosau.
  • Paladio (Pd): d'a diosa griega d'a sabiduría, Palas Atena.
  • Archent (Ag): d'o latín argentum.
  • Cadmio (Cd): d'o latín cadmia, nombre antigo d'o carbonato de zinc. (Probablement porque quasi tot lo cadmio industrial s'obtiene como subproducto en o refinau d'os minerals de zinc).
  • Indio (In): debiu a la color indigo que se veye en o suyo espectro.
  • Estanyo (Sn): d'o latín stannum.
  • Telurio (Te): de tel-lus, ‘tierra’.
  • Antimonio (Sb): d'o latín antimonium. El símbolo Sb, del latín stibium.
  • Yodo (I): d'o griego iodes, violeta.
  • Xenón (Xe): d'o griego xenon, ‘forano, raro’.
  • Cesio (Cs): d'o latín caesius, color azul celeste.
  • Bario (Ba): d'o griego barys, ‘pesau’.
  • Lantán (La): d'o griego lanthanein, ‘chacer oculto’.
  • Cerio (Ce): por l'asteroide Ceres, escubierto dos anyos antis que l'elemento O cerio metalico se troba mas que mas en una aleyación de fierro que se fa servir en as piedras d'os briquetz.
  • Praseodimio (Pr): de prasios, ‘verde’, y dídymos, ‘chemelo’.
  • Neodimio (Nd): de neos-dýdimos, ‘nuevo chemelo (d'o lantán)’.
  • Prometio (Pm): d'o dios griego Prometeu.
  • Samario (Sm): d'o ruso samerskite (`mineral de samario´).
  • Europio (Eu): d'Europa.
  • Gadolinio (Gd): d'o finés Gadolin (antroponimo).
  • Terbio (Tb): de Ytterby, lugar de Suecia.
  • Disprosio (Dy): d'o griego dysprositos, de dificil acceso.
  • Holmio (Ho): de Holmia (nombre latín d'Estocolmo).
  • Tulio (Tm): de Thule, nombre antiguo de Escandinavia.
  • Lutecio (Lu): de Lutetia, antigo nombre de París.
  • Hafnio (Hf): de Hafnia, nombre latín de Copenaguen.
  • Tantal (Ta): de Tantalo, un personache d'a mitolochía griega.
  • Tungstén (W): d'o sueco tung sten, ‘piedra pesada’.
  • Renio (Re): d'o latín Rhenus (nombre latín d'o Rin).
  • Osmio (Os): d'o griego osme, olor (debito a la pudor que fa o OsO4).
  • Iridio (Ir): d'o iris.
  • Oro (Au): d'aurum, ‘aurora resplandecient’.
  • Platín' (Pt): d'o castellán platina, ‘lamina d'archent’.
  • Mercurio (Hg): o suyo nombre se debe a la planeta d'o mismo nombre, pero a suya abreviadura ye Hg porque Dioscorides le deciba «archent aquatico» (en griego hydrárgyros, hydra: ‘augua’, gyros: ‘archent’).
  • Talio (Tl): d'o griego thallos, tallo.
  • Plomo (Pb): d'o latín plumbum.
  • Bismuto (Bi): de l'alemán weisse masse, masa blanca.
  • Polonio (Po): de Polonia, en honor a o país d'orichen de Marie Curie, co-descubridora de l'elemento, chunto con o suyo mariu Pierre.
  • Astato (At): d'o griego astatos, instable.
  • Radón (Rn): de l'anglés radium emanation (‘emanación radiactiva’).
  • Francio (Fr): de Francia.
  • Radio (Ra): d'o latín radius, ‘rayo’.
  • Actinio (Ac): d'o griego aktinos, ‘rayo’.
  • Torio (Th): de Thor, dios d'a guerra escandinavo.
  • Protoactinio (Pa): d'o griego protos (primer) y actinium (nombre latín de l'actinio).
  • Uranio (U): d'a planeta Urano.
  • Neptunio (Np): d'a planeta Neptuno.
  • Plutonio (Pu): d'o planetoide Plutón.
  • Americio (Am): d'America.
  • Curio (Cm): en honor de Pierre y Marie Curie.
  • Berkelio (Bk): de Berkeley, a on se troba una important universidat californiana.
  • Californio (Cf): d'o estau estausunidense de California.
  • Einsteinio (Es): en honor d'Albert Einstein.
  • Fermio (Fm): en honor d'Enrico Fermi.
  • Mendelevio (Md): en honor d'o quimico ruso Dmitri Ivánovich Mendeléiev, precursor de l'actual tabla periodica.
  • Nobelio (No): en honor d'Alfred Nobel.
  • Laurencio (Lr): en honor d'E. O. Lawrence.
  • Rutherfordio (Rf): en honor a Ernest Rutherford, scientifico colaborador d'o modelo atomico y fisica nucleyar.
  • Dubnio (Db): en honor a o Joint Institute for Nuclear Research, un centro de investigación ruso localizado en Dubna.
  • Seaborguio (Sg): en honor a Glenn T. Seaborg.
  • Bohrio (Bh): en honor a Niels Bohr.
  • Hassio (Hs): se debe a o estau alemán de Hesse a on se troba o grupo d'investigación alemán Gesellschaft für Schwerionenforschung (GSI).
  • Meitnerio (Mt): en honor a Lise Meitner, matematica y fisica d'orichen austriaco y sueco.
  • Darmstadtio (Ds): en honor al lugar donde fue descubierto, Darmstadt, a on se localiza o GSI.
  • Roentguenio (Rg): en honor a Wilhelm Conrad Roentgen, descubridor d'os rayos X.

A partir d'o numero atómico 112, se nombra a os elementos con a nomenclatura temporal d'a IUPAC, an que a cada elemento le corresponde como nombre o suyo numero en latín.

Se veiga tamién

Vinclos externos

Referencias

F. Rodés Orquín. Proposa d'una metodolochía lesicochica de l'aragonés estándar ta zenzias esperimentals con un eixemplo: a tabla periodica d'os elementos, en Luenga & fablas, num 8-9 (2004-2005). Consello d'a Fabla Aragonesa. ISSN:1137-8328.


Elementos quimicos
Tabla periodica | Nombre | Simbolo atomico | Numero atomico
Grupos:   1 -  2 -  3 -  4 -  5 -  6 -  7 -  8 -  9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18
Periodos:  1  -  2  -  3  -  4  -  5  -  6  -  7
Series:   Metals alcalins  -  Alcalinoterrios  -  Lantanidos  -  Actinidos  -  Metals de transición  -  Metals d'o bloque p  -  Metaloides  -  No metals  -  Halochenos  -  Gases nobles
Bloques:  bloque s  -  bloque p  -  bloque d  -  bloque f  -  bloque g