تبری، توَری[۱]، تپوری[۲]، مازرونی، مازندرونی، که مردم گنّه وه ره: مازرونی یا گلکی یا تاتی یا کتولی، یا غیره اتا ايرانیج زوون هسته كه ایران ِمازرون، سمنون، گلستون، البرز و تهرون ِاستانون دله ونجه گپ زنّه. اینتا زوون غربی‌شومال‌ِ‌ دسته تاریخی نظر جه، پارتی زوون جه ارتباط دارنه.[۳][۴]

Mazanderani in Nastaliq.png

مازرونی اتا هندی-ایرانی زوون هسته که ایرانیج زوونون دَسته دله دَره و این زوونون شمال‌غربی رَجه دله جا گیرنه. شمال‌غربی ایرانیج مهم‌ترین زوونون کوردی، گیلکی، تالشی، بلوچی، زازاکی و... هستنه که زوون‌شناس‌ون معتقد هستنه که اینان زوون‌ون مازرونی جه خله نزدیکنه.

بعضی زوون‌شناسون شمال‌غربی ایرانیج ره چنتا پچیک‌ته گروه جا تقسیم کانّه و مثلاً کوردی گروه دله کورمانجی، سورانی و... ره قِرار دِنّه و کاسپینی زوونون ِگروه دله گیلکی، مازرونی، تالشی، سمنانی و تاتی ره جا دِنّه.

تبری زوون اتی قدیمی زوون حیساب وانه که قمری تقویم اولین قرون گادِر تاریخ‌شناسون وه ره بشناسینه و ثبت هاکردنه. این زوون شه وسّه ات‌خله ادبیات داشته و اتی رسمی زوون بی‌یه که ونه ویشته کتابون تراپرا بیه. قدیمی‌ترین بنویشته‌ونی که این زوون جه باقی دَره، قرن چاروم به بعد شِنه.شواهد نشون دنه که مازرونی زوون قرن ۷ جه به بعد به اتا رسمی زوون تبدیل بوی‌یه و فارسی زوونه جا ره بئی‌ته، قرآنون تافسیر و عربی دینی کتابون ترجمه نشون دنه که بجای اینکه ایرون رسمی زوون جه که فارسی بی‌یه ترجمه بواشه به مازرونی ترجمه بوی‌یه که وه نشون دنه فارسی زوون مازرون و گیلون دله اعتبار نداشته.

همچنین بعد از اینکه مازرونی طبرستان دله قت بئی‌ته افر عرفانی و آسنی کتابون مازرون زوون جه بنویشته بوی‌یه بسلاب جاودون نومه که اتا صوفی کتاب و درباره ی فقه تصوف حروفی مازرونی زوون جه توسط فضل الله نعیمی بنویشته بوی‌یه یا نوم نومه کتاب که مجموعه آسنیونی هسته که نعیمی شه خُوئون دله بدی‌یهیا محبت نومه که درباره ی عشق و عرفان هستهمحرمنومه کتاب هم دره که توسط سید اسحق استرآبادی بنویشته بئیه.

افر تاریخی بنویشته‌ئون که مازرونی زوون جه بنویشته بئیه: ۱.تفسیر قران سورتچی(قرن۷) ۲.مقامات الحریری(قرن۷) ۳.تاریخ تبرستان(قرن۷) ۴.جاودان نامه(قرن۸) ۵.نوم نامه(قرن۸) ۶.محبت نامه(قرن۸) ۷.الکفایه(قرن۹) ۸.الابانه(قرن۹) ۹.تفسیر کتاب الله(قرن۹) ۱۰.تفسیر مغنیسا(قرن۹) ۱۱.دوم مشیخ زیدی(قرن۹) ۱۲.سوم مشیخ زیدی(قرن۹) ۱۳.قصیده طنطرانیه(قرن۹) ۱۴.اشعار امیر پازواری(قرن۹) ۱۵.محرم نامه(قرن۹) همچنین افر امی گت گتون نظم و نثر دله : ۱.مرزبان باوندی(قرن۳) ۲.علی پیروزه(قرن۴) ۳.مسته مرد(قرن۴) ۴.کاووس وشمگیر(قرن۵) ۵.قاضی هجیم(قرن۶) ۶.باربد جریر طبری(قرن۶) ۷.گردبازو یزدگرد باوندی(قرن۶) ۸.اسپهبد خورشید ممطیری(قرن۶) ۹.ابراهیم معینی(قرن۶) ۱۰.ابولعمرو(قرن۶) ۱۱.قطب رویانی(قرن۷) ۱۲.امیر علی(قرن۷) ۱۳.کیا افراسیاب چلاوی(قرن۸) ۱۴.کیا داوود چلاوی(قرن۸) ۱۵.حسن کیا چلاوی(قرن۸) ۱۶.ملا فضل الله حروفی استرآبادی(قرن۸) ۱۷.سید عبدالعظیم مرعشی(قرن۹) ۱۸.شیخ العجم امیر پازواری(قرن۹) ۱۹.ابولفضل ابن شهردویر دیلمی(قرن۹) ۲۰.محمد تنجلی (نگارنده تفسیر مغنیسا قرن۹) ۲۱.سید اسحق

زوون یا لهجه بی‌ین

گنش‌کرونی که هر زوون ایران دله دارنه،
طبق اونچی لوكلكس دانشنومه گانه[۵]

این سوال ره خله پرسنّه که مازرونی اتا زوون هسته یا گویش و لهجه. گتِ زوون‌شناسون گویش (انگلیسی جه: dialect) ره اینطی تعریف کانّه که «ات‌چی هسته که زوون (انگلیسی جه: language) و لهجه (انگلیسی جه: accent)ˇ میون دَواشه؛ گویش لهجه‌ی تون هَمِّس‌تر هسته و زوون جه تَنِک‌تر» [۶] همینسه اتا ثابت سامون این سه‌تا تعریف میون دَنی‌یه. اسا هر زوونی ره بنشنه چن‌طی بررسی هاکردن که زوون، گویش یا لهجه هسته. اینجه دِطی مازرونی ره بررسی کامبی:

جامعه‌شناسی جه

جامعه‌شناسی دله گانّه که هر کشورˇ دله فقط رسمی زوونون ره بَنشنه بائوتن «زوون» و بقیه «گویش یا لهجه» هستنه. همینسه ایرانˇ دله فقط ونه «فارسی» ره بائوتن «زوون»؛ حتا عربی زوون که خله کشورونˇ دله «زوون» هسته و دِنیا ˇدله فارسی جه معروفته هسته، اینجه «گویش» حیساب وونه.[۷]

زوون‌شناسی جه


گویش‌شناسی و زوون‌شناسیˇ دله اِشنِّه که «گفتار» چِطی هسته. این علم ˇدله هِچکی شه ماری‌زوون جه غلط گپ نَزِنده. ونه دله فرق نَکانده که شمه پَلی تلویزون ِاتا گزارش‌کَر دَره گپ زنده یا اتا ذهنی ‎عقب‌دکِت، یعنی مثلاً نتوندی باوّی «دیوار» ˇ کلمه، «تیفال» جه درست‌ته هسته.

زوون‌شناسیˇ دله اتا جامع تعریف دَنی‌یه که زوون و گویشˇفرق ره سِراغ هاده. مثلاً «سیوندی» بتونده هم زوون بائه، هم گویش بائه. «گویش» هسته چون اتا پچوکˇ مَله ˇدله ویشته گپ‌بَزه نَوانه؛ «زوون» هم هسته چون ونه نزدیکی زوونی دَنی‌یه که ونه واری بائه.[۸]

مازرونی ره این روش ˇدله «زوون» دونّه؛ چون وه شه ات‌خله لهجه دارنه که این لهجه‌‌ها همدیگه جا نزدیکنه، مازرونیˇ قدیمی بنویشت و مکتوبات هم دارنه، وه دستور زبان دارنه که بقیه زوونا جه هم فرق کنِّه.[۹]

زوون‌شناسون گانّه که اگه مازرونی، فارسیˇگویش جه هسته، ونه اتا قدیمیˇ زوون جه بَییته بَیی‌بائه. مازرونˇ زوون اتا رج ˇدله دَره که وشون ره گانّه «شمال‌غربی ایرانیج». زوونونی که این رجˇ دله درنه احتمالاً «پارتی زوون» یا همون «اشکانی پهلوی»ˇ باقی‌بموندست هستنه. اینان زوون جه گلکی، تالشی، کومشی و زازاکی خله مازرونی ره موندنّه. این رجˇ دله کوردی و بلوچی و... هم دَرنه ولی فارسی اتا رَج دیگه دله دَره و ونه منشأ احتمالاً چیز دیگه هسته. [۱۰]

فارسیمازرونیکوردی
ازجه/جاژی/له
زَبَرجُرژۆر
پَزپَجپێژ
فارسیمازرونیپارتی
زیرجـِر/جیرژێر/بن

زوون نوم

تبری مردمون قدیم گدر شه زوونه طبری و مازندرانی گاتنه و اسا مازرونی مردمون وقتی مازرونی ترانه خوندنه گاننه تَبری یا تَوری خومبی.[۱۱] تاریخه دله مازرون زوون ره طبری و مازرونی گاتنه. جدول جیر دله نوم مازرونی زوون بیموئه.[۱۲]

شمارهتاریخ نگارشنوم زوون مازرونی مردمونمنبع نومنویسنده
۱۳۷۵ قمریزبان طبرستاناحسن التقاسیم فی معرفه الاقلیمعبدالله مقدسی ،۱۳۸۵، ص۳۶۸
۲۳۷۸ قمریزبان طبریتاریخ قمحسن بن محمد قمی، ۱۳۶۱، ص۲۲۶
۳۳۸۳ قمریزبان طبرستانتاریخنامه طبریابوعلی بلعمی، ۱۳۸۰، ص۵۲۶
۴۴۷۵ قمریزفان طبریقابوس نامهعنصرالمعالی کیکاووس بن اسکندر ،۱۳۶۴، ص۹۸
۵۴۹۵ قمریزبان کوهینوروزنامهخیام نیشابوری، ۱۳۸۵، ص۸۰
۶۵۰۰ قمریزبان طبریتحفه القرائبحاسب طبری، ۱۳۹۱، ص۱۶۲
۷۶۰۷ قمریزبان طبرستانمرزبان نامهسعدالدین وراوینی، ۱۳۷۶، ص۱۰
۸۶۱۳ قمریزبان طبریتاریخ طبرستانابن اسفندیار، ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۱۱۵
۹۸۰۵ قمریزبان طبریتاریخ رویاناولیالله آملی، ۱۳۱۳، ص۸۵–۱۱۱
۱۰۸۱۸ قمریزبان مازندرانیجامع الالحانعبدالقادر مراغی، ۱۳۸۸، ص۳۷۷
۱۱۸۹۲ قمریزبان طبری، زبان مازندرانیتاریخ طبرستان و رویان و مازندرانظهیرالدین مرعشی، ۱۳۱۶، ص۱۵-۱۶-۱۹-۲۱-۲۷-۸۶-۸۷-۱۱۹-۲۳۵-۳۴۸-۴۳۹
۱۲۱۰۲۷ قمریزبان مازندرانیسفرنامه پیترو دلاوالهپیترو دلاواله، ۱۳۸۰، ص۶۰۳
۱۳۱۰۴۴ قمریزبان مازندرانی، لغت مازندرانتاریخ مازندرانملاشیخعلی گیلانی، ۱۳۵۲، ص۹۴
۱۴۱۰۷۵ قمریزبان مازندرانیتاریخ خاندان مرعشی مازندرانمیرتیمور مرعشی، ۱۳۵۶، ص۱۰–۳۶۴
۱۵۱۰۷۸ قمریلغت مازندران، لغت طبرستانتحفه المونینحکیم مؤمن تنکابنی، ص۳۷-۳۸-۷۲-۱۶۲-۲۲۵
۱۶۱۲۶۰ قمریزبان مازندری، زبان تبری، پهلوی تبرستانیانجمن آرای ناصریرضا قلی خان هدایت طبرستانی، ۱۳۳۸، ص۱۰۶-۱۱۷-۱۱۸-۱۵۴-۱۷۶-۲۷۴-۳۲۴-۳۶۰-۳۹۸-۴۱۵-۴۴۹-۵۹۰
۱۷۱۲۶۰ قمریلفظ پهلوی، زبان پهلویریاض العارفینرضا قلی خان هدایت طبرستانی، ص۵۵
۱۸۱۲۶۴ قمریمازندرانینصاب طبریامیر تیمور قاجار ساروی، ۱۳۶۱، ص۵
۱۹۱۸۴۲ میلادیگویش مازندرانیترانه‌های محلی ساکنان کرانه‌های جنوبی دریای خزرالکساندر خودزکو، ۱۳۵۴، ص۱۶–۲۴
۲۰۱۲۷۶ قمریمازندرانیسفرنامه استرآباد و مازندران و گیلانمیرزا ابراهیم، ۱۳۵۵، ص۱۲۱-۱۳۵-۱۳۹-۱۹۷
۲۱۱۸۵۹ میلادیزبان محلی مازندرانیسفرنامهٔ شمالچارلز فرانسیس مکنزی، ۱۳۵۹، ص۶۷
۲۲۱۸۶۰ میلادیمازندرانیسفرنامه ملگونف به سواحل جنوبی دریای خزرگریگوری ملگونف، ۱۳۶۴، ص۹۲–۴۵
۲۳۱۲۸۲ قمریزبان مازندرانیسفرنامه ناصرالدین شاهناصرالدین شاه، ۱۳۴۹، ص۱۳۸-۱۴۰-۱۵۷
۲۴۱۲۸۳ قمریزبان مازندرانیکنزالاسرار مازندرانیامیر پازواری، ۱۳۴۹، ص۱۷–۱۸
۲۵۱۲۸۸ قمریزبان طبریمجمع الفحصارضا قلی خان هدایت طبرستانی، ۱۳۴۰، ص۱۱۰۳
۲۶۱۲۹۹ قمریزبان مازندرانیسفرنامه میرزا محمد مهندسمیرزا محمد مهندس، ۱۳۹۰، ص۴۲۳
۲۷۱۳۲۴ قمریزبان مازندرانیمرات الوقایع مظفریعبدالحسین خان سپهر، ۱۳۶۸، ص۱۵۳
۲۸۱۳۳۱ قمریزبان مازندرانیسفر مازندران و وقایع مشروطهغلامحسین افضل الملک، ۱۳۷۳، ص۱۲۹
۲۹۱۳۴۴ قمریزبان مازندرانیمازندران و استرآبادرابینو، ۱۳۴۳، ص۳۶-۳۹-۱۲۶

رِقِدبوردِن

فارسی و مازرونی هرکومتا اتا رجه‌ ِدله درنه و هچ زوونی ارتباط هدی جه ندارننه. ولی ات‌خله کلمه فارسی ˇدله جه بموئه مازرونی ِدرون که باعث وونه تدریجاً مازرونی رِقِدبدائه بَواشه. این جدول ِدله ات‌سری کلمه که مازرونی ِاسایی زوون و اصیل کلمات ره سِراق دنه ره بنشنه هارشائن:[۱۳]

اصیل ِمازرونیاسایی مازرونیفارسی
پرزا
Perza
پِسِر
Peser
پور/پسَر
Pur/Pesar
زیله
Zile
دِل
Del
دِل
Del
زوما
Zuma
دوماد
Dumad
داماد
Damad
بِفره
Befre
ابرو
Abru
ابرو
Abru
اَرش
Arŝ
خرس
Xers
خرس
Xers

ادبیات

افر تاریخی ˇبنویشته‌ئون که مازرونی ˇزوون جه بنویشته بئیه: ۱.تفسیر قران سورتچی(قرن۷) ۲.مقامات الحریری(قرن۷) ۳.تاریخ تبرستان(قرن۷) ۴.جاودان نامه(قرن۸) ۵.نوم نامه(قرن۸) ۶.محبت نامه(قرن۸) ۷.الکفایه(قرن۹) ۸.الابانه(قرن۹) ۹.تفسیر کتاب الله(قرن۹) ۱۰.تفسیر مغنیسا(قرن۹) ۱۱.دوم مشیخ زیدی(قرن۹) ۱۲.سوم مشیخ زیدی(قرن۹) ۱۳.قصیده طنطرانیه(قرن۹) ۱۴.اشعار امیر پازواری(قرن۹) همچنین افر امی گت گتون نظم و نثر دله : ۱.مرزبان باوندی(قرن۳) ۲.علی پیروزه(قرن۴) ۳.مسته مرد(قرن۴) ۴.کاووس وشمگیر(قرن۵) ۵.قاضی هجیم(قرن۶) ۶.باربد جریر طبری(قرن۶) ۷.گردبازو یزدگرد باوندی(قرن۶) ۸.اسپهبد خورشید ممطیری(قرن۶) ۹.ابراهیم معینی(قرن۶) ۱۰.ابولعمرو(قرن۶) ۱۱.قطب رویانی(قرن۷) ۱۲.امیر علی(قرن۷) ۱۳.کیا افراسیاب چلاوی(قرن۸) ۱۴.کیا داوود چلاوی(قرن۸) ۱۵.حسن کیا چلاوی(قرن۸) ۱۶.ملا فضل الله حروفی استرآبادی(قرن۸) ۱۷.سید عبدالعظیم مرعشی(قرن۹) ۱۸.شیخ العجم امیر پازواری(قرن۹) ۱۹.ابولفضل ابن شهردویر دیلمی(قرن۹) ۲۰.محمد تنجلی (نگارنده تفسیر مغنیسا قرن۹)


مسالک و ممالکˇ کتاب ˇدله اولیه قرن‌های اسلامی ˇگادِر دیلمان و تبرستون ِزوون جه گپ بَزه وانه. ابوعبدالله‌مقدسی گانه: «کومش و گرگانˇ زوون هِدی جه نزدیک هسته. ها بکار شونه و گانّه هاکن و هاده و اینان قشنگه، و تبرستونˇ زوون هم وشون جه نزدیکه ولی تبرستون ˇدله تندته گپ زنّه».[۱۴] اینان جه فقط تومبی بفهمیم که مسلمونا اولیه قرونˇ دله این زوون ره بِشناسینه ولی تومبی بعضی دیگه منابع جه بفهمیم که این زوون جه کتابت هم کاردنه. وقتی ساسانیونˇ حکومِت رِقِدبورده، تبرستونˇ دله مَله‌یی حکومتون بَموندِستنه که مازرونی جه نوشتنه و خوندِستنه.[۱۵]

  • آثار از میان رفته[۱۶]
  1. مرزبون نومه که اسپهبد مرزبان بن رستم قرن چارومˇ دله وه ره بنویشته ولی اسا فقط ونه وَردِگاردسته‌ئون باقی بموندسته و ونه اصل دَنی‌یه.
  2. نیکی نومه مرزبان بن رستم اتا شعری ˇدیوان هم داشته که ابن اسفندیار شه کتاب ˇدله گانه «تبرستون ِنظم ِدستور» بی‌یه.
  3. باوند نومه اینتا کتاب شعر جه بی‌یه و میونهٔ قرون پنجم و شیشم بنویشته بی‌یه.
  4. شکره که خیام ِنوروزنومه ˇدله ونه نوم ره بَوِردنه.
  • دَکلِسته آثار[۱۷]

قرون چاروم تا نهم هجری جه فقط بعضی آثاری بموندستنه که خله تَنِک‌تِرو دیگه کتابون ˇمیون دَرنه (قابوس نومه، ابن اسفندیار ِتبرستون ِتاریخ، اولیاءالله آملی ِرویان تاریخ و ظهیرالدین مرعشی ِتبرستون و رویان و مازرون تاریخ واری). این آثار ره صادق کیا و داوود منشی زاده و حبیب برجیان بررسی هاکردنه.

شیش‌تا دِ بیتی هم نظامی گنجویˇ خطی نسخه‌ئونˇ میون دَیینه که اسا «پاریس ملی کتابخانه» ˇدله دَرنه.[۱۸] و چارتا بیت هم عبدالقادر مراغی ِجامع الالحان دله بموندستنه.[۱۹] شیخ علی گیلانی ˇتاریخ مازندران (قرن یازهم دله)، مؤمن تنکابنی ِتحفة المؤمنین (قرن یازهم)، فرهنگ انجمن آرای ناصری، آنندراج فرهنگ و ... دله هم بعضی تَنِک-تِرو بنویشته‌ئون دَرنه. [۲۰]

این جدولˇ دله بتونّی بعضی تَنِک‌تِرو بنویشته‌ئون ره هارشین:[۲۱]

شمارهاختصارگپ‌کَر؛ موضوعقایدهقرنمنبعتوضیحات
۱پیروجهعلی فیروزه ِخَوِری۱ بیت۴ابن اسفندیار، ج ۱، ص ۱۳۷، ترجمه، ص ۸۷بهار؛ کیا، ۱۳۲۷؛ منشی زاده
۲مستهمسته‌مرد یا دیواره‌وز؛ دِتا قطعه۹ بیت۴ابن اسفندیار، ج ۱، ص ۱۳۹، ترجمه، ص ۸۸کسروی؛ بهار؛ کیا، ۱۳۲۷؛ ادیب طوسی؛ منشی زاده
۳کاووسعنصرالمعالی کیکاووس، دِبیتی؛ جنگˇ دله بمردن خَوِری۲ بیت۵کیکاووس، بکوشش نفیسی؛ ترجمه، ص ۸۷کیا، ۱۳۲۷؛ ادیب طوسی، منشی زاده، عمادی، ۱۳۵۹
۴خورشیداسپهبد خورشید ممطیر، دِبیتی اتا تاریخی حادثه ˇخَوری۲ بیت۶ابن اسفندیار، ج ۱، ص ۱۰۸، ترجمه، ص ۶۱؛ اولیاءالله، بکوشش خلیلی، ص ۹۷؛ ظهیرالدین، بکوشش شایان، ص ۴۳کسروی؛ کیا، ۱۳۲۷؛ منشی زاده
۵باربدباربد جریر طبری؛ اتا بیت دِتا یابو خوری۱ بیت۶ابن اسفندیار، ج ۱، ص ۱۱۳، ترجمه، ص ۶۵؛ اولیاءالله، بکوشش ستوده، ص ۱۳۴؛ ظهیرالدین، بکوشش دارن، ص ۶۵بهار؛ کیا، ۱۳۲۷؛ ادیب طوسی
۶گردهگرده بازو؛ دِبیتی شه غم ˇوسّه۲ بیت۶ابن اسفندیار، ج ۲، ص ۱۱۵؛ ظهیرالدین، بکوشش شایان، ص ۱۷۷کیا، ۱۳۲۷؛ منشی زاده
۷ساریساری ِشاعرون؛ اتا بیت مُجیر ˇوسّه۱ بیت۶ابن اسفندیار، ج ۲، ص ۹۷کیا، ۱۳۲۷؛منشی زاده
۸آملهبعضی ساسانی افسانه‌ئون که آمُله زوون جه بائوته بَیینه۳ عبارت؟ابن اسفندیار، ج ۱، ص ۷۰، ترجمه، ص ۲۴؛ ظهیرالدین، بکوشش دارن، ص ۲۷کیا، ۱۳۲۷
۹سامابواعمرو؛ سامˇ اژدهاکاشیˇ خوری۱ بیت۶؟ابن اسفندیار، ج ۱، ص ۸۹، ترجمه، ص ۴۱بهار، اقبال، کیا، ۱۳۲۷؛ منشی زاده
۱۰معینیابراهیم معینی؛ اتا دِبیتی که ونه ات بیت نیکی‌نومهˇ شِنه۲ بیت۶؟ابن اسفندیار، ج ۱، ص ۱۳۷، ترجمه، ص ۸۶کیا، ۱۳۲۷؛ منشی زاده
۱۱هجیمقاضی هجیم؛ اتا ملمع شعر که فارسی و عربی و طبری ونهˇ دله قاطینه؛ حدود ۱۸ مصراع طبری خالص هستنه۳۲ بیت۶؟ابن اسفندیار، ج ۱، ص ۱۳۴، ترجمه، ص ۸۳کیا، ۱۳۲۷؛ مؤید
۱۲قطبقطب رویانی؛ اتا سه‌بندی ترجیع‌بند۱۴ بیت۷ابن اسفندیار، ترجمه، ص ۲۶۰؛ اولیاءالله، بکوشش خلیلی، ص ۱۱۱؛ ظهیرالدین، بکوشش دارن، ص ۸۶کسروی؛ کیا، ۱۳۲۷، منشی زاده
۱۳امیرعلیامیر علی؛ مطلع مرثیه ترجیع بند۱ بیت۷اولیاءالله، بکوشش ستوده، ص ۱۶۶کیا، ۱۳۲۷
۱۴امیر افراسیابکیا افراسیاب چلاوی؛ دِتا دِ بیتی۴ بیت۸نسخه Supple. Pres. ۱۸۱۷ در کتابخانهٔ ملی پاریس، به نقل از قزوینی در «مسائل پاریسیه»، ص ۱۸۳-۱۸۱قزوینی، برجیان
۱۵داوودامیر داوود ِاتا دِبیتی۲ بیت۸نسخه Supple. Pres. ۱۸۱۷ در کتابخانهٔ ملی پاریس، به نقل از قزوینی در «مسائل پاریسیه»، ص ۱۸۳-۱۸۱قزوینی، برجیان
۱۶حسنحسن کیا؛ سه‌تا دِبیتی۶ بیت۸نسخه Supple. Pres. ۱۸۱۷ در کتابخانهٔ ملی پاریس، به نقل از قزوینی در «مسائل پاریسیه»، ص ۱۸۳-۱۸۱قزوینی، برجیان
۱۷عظیممیر سید عبدالعظیم؛ دِتا دِبیتی۴ بیت۹ظهیرالدین، بکوشش شایان، ص ۲۹۳-۲۹۲؛ کنزالاسرار، ج ۲، ص ۷۰کیا، ۱۳۲۷، منشی زاده
۱۸ظهیر ۱طبری عبارات «تاریخ طبرستان و رویان و مازندران» دله۵ جمله۹ظهیرالدین، بکوشش دارن، ص ۲۳۵، ۳۷۶، ۴۱۳، ۴۳۹کیا، ۱۳۲۷
۱۹جامعدِتا دِبیتی۴ بیت۹نسخه‌های خطی «جامع الالحان عبدالقادر مراغی، بنقل از صادقی، ۱۳۷۱صادقی، ۱۳۷۱
۲۰شیخ علیضرب‌المثلی تیمور ِحمله سَره۱ جمله۱۱ملا شیخ علی، ص ۵۶عمادی، ۱۳۶۲
۲۱اسفندیارکلمات و ترکیبات «تاریخ طبرستان» دله۷ابن اسفندیار، جاهای مختلفکیا، ۱۳۲۷
۲۲اولیاکلمات و ترکیبات «تاریخ رویان» دله۸اولیاءالله، جاهای مختلف
۲۳ظهیر ۲کلمات و ترکیبات «تاریخ طبرستان و رویان و مازندران» دله۹ظهرالدین، جاهای مختلفکیا، ۱۳۲۷

عربی جه وَردگاردنی‌ین

اونچی که مازرونی ادبیات ره ایرانی زوونون ِادبیات جه سیوا و بتتر کانده چنتا وردِگاردِستهˇ کتاب قرآن و مقامات حریری جه هسته. روشی که این وَردِگاردِنی‌ین (= ترجمه) ˇدله استفاده بیّه کلمه-کلمه‌یی هسته که باعث وونه مازرونی زوونˇ قواعد رعایت نَواشِن.[۲۲]

  • قرآن ِنسخه، اسکاتلند ˇگت ˇلُژ دله

اتا قرآن اسکاتلندˇ گتˇ لُژ دله کَته که اِلون ساتن وه ره بررسی هاکرده. وه سال ۱۹۶۳، شه بررسی په بائوته که این کتاب قرون دوازهم هجری یا هیژهم میلادی و گانه که این بنویشته‌ئون نا اسایی گیلکی ره موندِنّه نا مازرونی ره ولی مطمئناً کاسپینی زوونون جه هسته. ۱۷۰۰ کلمه‌یی که متن دله دره جه ۶۰۰ فقره محلی و باقی فارسی هستنه. الول ساتن ِمطالعه صامتها، صرف، نحو و واژه‌ئون ره در بر گیرنه.[۲۳]

  • مقامات حریری

مقامات الحریریˇ وَردِگاردِسته تهرانˇ ملک ˇکتابخنهˇ دله دره و ۱۸۹ وَلگِ (= برگه) هسته. صادق کیا گانه این کتاب ره اوایل قرن هفتم بنویشتنه ولی فضل‌الله پاکزاد گانه قرن نهم و دهم هجری جه اون وَرته نتونده بائه.

  • قرآن، سورتیجی ِخانواده دله

اتا وردگاردسته دیگه‌یی قرآن جه دره که سورتیجی ِخاندان وه ره ساری دله دارنه و اینتا ۲۵۰ وَلگِ دانّه. اینتا دله قرآن ِدومین نیمه درنه البته بجز آخرین سوره‎ئون که پچوک-پچوکنه و حدوداً یک-سوم اصلی کتاب ره دربرگیرنه و اینتای ِزوون مقامات حریری ِزوون جه نزدیکه؛ بنابراین ونه قدمت قرون هفتم هجری جه ونه بَرِسه. اتا مثال این نمونه جه یارمی:

«یا ایها النّاس اِتّقوا ربّکُم انّ زلزله السّاعه شییٌ عظیم» ای مردمون بترسین شما خیا را کی زمین‌لرز قیومتی جیش وزرک
  • دِتا قرآن، مجلس کتابخنه دله

دِتا خطی نسخه قرآن جه مجلس ِکتابخنه دله دره: اتا شماره ۱۲۲۷۸ جه و ۳۱۸ ولگ جه که ونه نوم ره «تفسیر قرآن با ترجمه طبری جلد اول» و دیگری ره شماره ۱۷۹۸۲ جه ۳۸۸ ولگ جه «تفسیر قرآن از سورهٔ مریم تا آخر با ترجمهٔ فارسی و طبری کهن» ِنوم جه وینّی.

 
قدر ِسوره ونه مازرونی وردگاردسته جه
 
کوثر سوره ونه تبری وردگاردسته جه

بخشی از طبری ادبیات ره گرگانی ˇگویش تشکیل دنه که کتابونی به سون محبت نامه، نوم نامه، جاودان نامه، محرم نامه، و لغت نومه ای به نوم لغت‌استرآبادی اینتا گویش جه بنویشته بئی‌یه که صادق کیا اینتا متونه سر جه گرگانی واژه نامه ره تهیه هاکرده.

  • جاودان نامه:

سَبب چه بی که عیسی واتِی که با شِمِه هر چه واتِن به اشاره واتِن(طبری اَمروزی:سبب چه بی‌یه که عیسی باته که با شِما هر چه باتمِه به اشاره باتمه)

  • نوم نامه:

واتِی که هَنِه‌ کو تِنˇزمین سِرخ بو(طبری اَمروزی:باته که ونِه که تِنِ زمین سِرخ بوئه)

قرآن ِزیدی ترجمه

اتا قرآن ِدِگاردسته که مریم ِسوره تا آخر جه فارسی و طبری ِهمراهی هسته شماره ۱۷۹۸۲ جه مجلس کتابخنه دله دره. شهاب‌الدین حسینی نجفی مرعشی ونه جلد ِپشت بنویشته: «اونچی مِن هارشیمه و بفهمستمه اینه: آیات ِحواشی تفسیری دره که ملتقط کشاف جه، بیضاوی، ناصر کبیر ِتفسیر، ثعلب ِتفسیر، سُدّی ِتفسیر. کسی که تفسیر ره بائوته که بَنویسِن «ملاحاجی پسر فقیه مازندرانی دیلمی» بی‌یه که زیدیون جه هسته. اونچی مه نظر رسنه تفسیر ره علامه بحاثه شیخ مجدالدین مازندرانی بنویشته که حدود سال ۷۰۰ بمرده. این نسخه دله مازرونی کلمات و بعضی زیدی اصطلاحات خله زیاده»[۲۴] اتا نمونه ونه کوثر ِسوره جه:

  • «إنّا أعطَیناکَ الکَوثَرَ» اما ترا هادائیم یا محمد (ص) وهشتی خونی چشمه
  • «فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَانحَر» نماج بکن، تی خیا شکر بجار دنی بره، دیم هاقبله کن، قربان بکن
  • «إنَّ شانِئَکَ هوَ الأَبتَرُ» که ترا بزا نوم بوسته اونه

قرن نوزدهم میلادی گادِر

این آثاری که بالاته بنویشتونه، مازرونی هستنه ولی اَنده این زوون عَوِض بَیی‌یه، معاصر ِمازرویون ره حالی نَوانه و این زوون ِخصوصیات ره سِراغ نَدِنه. اولین آثاری که این زوون جه هَنتا دَره و اِما ره وَرائه، قرن نوزدهم میلادی شِنه. این آثار گانّه که دویست سال ِاخیر این زوون ِکُلی مشخصات خله تغییر نَکارده.

  • نصاب

امیر تیمور قاجار ساروی که وه ره امیر مازندرانی گاتِنه، محمد شای قاجار ِدوره اتا کتاب ره «نصاب» نوم بنویشته. این کتاب دله ۸۵۳ کلمه ره مازرونی و فارسی جه گانه تا مخاطبون این دِتا زوون ره تونِن هِدی سَر جه یاد بَیرِن. این لغات ره صادق کیا سه‌تا نسخه سَر جه استخراج هاکرده و «طبری واژه‌نومه» (۱۳۲۷) دله بَنویشته.

  • مستشرقون ِبنویشته‌ئون

آثار دیگه که مازرونی قرن نوزدهم جه دانّه ره بعضی مستشرقون بنویشتنه: الکساندر خوجکو (۱۸۴۲)، ایلیا برزین (۱۸۵۳)، گریگوری والریانویچ ملگنوف (۱۸۶۱٬۶۸)، برنهارد دارن (۱۸۶۲٬۷۵)، ژاک دمورگان (۱۹۰۴) این مستشرقون ِرَج دله قِرار گیرنه.

بعضی مازرونی وَردِگاردِسته‌ئون هم دَرنه که اینان ره هم مستشرقون بنویشتنه یا وشون توصیه هاکردنه که بنویشته بَوو:

  1. طوفان البکاء جه [۲۵]
  2. گلستان سعدی جه [۲۶]
  3. شیخ طبرسی جنگ ِخَوِری [۲۷]
  4. آمل و بارفروش ِاوضاع جه ۱۳۰۷ هجری قمری [۲۸]
  • کنزالاسرار

این کتاب اتا دیوان هسته که ونه دله اتخله دِ بیتی «امیر پازواری» جه دَره. این کتاب ره «برنهارد دارن» و «محمد شفیع مازندرانی» سال ۶-۱۸۶۰ میلادی جمع هاکردنه و سن پطرزبورگ دله فارسی ِدِگاردِسته جه چاپ هاکردنه.[۲۹]

گرامر

نیما یوشیج ِروجا دله مازرونی گرامر ره «SVO» بنویشتنه. یعنی فاعل، فعل، مفعول. اِسا دیگه خله کمته اونتی گپ بزه وونه، هسا مازرونی گپ بزوئن ره SOV جه اشناسنّه.

ضمیر

زنان و مردان مازرونی جمله دله فرق ندارنه، یعنی «وه» که گانّه هم تونده مَردی بوئه، هم تونده زِنا بوئه.

مازرونی دله ضمیر سه حالت دارنه: فاعلی، مفعولی و ملکی:

ضمیر۱ مفرد۲ مفرد۳ مفرد۱ جمع۲ جمع۳ جمع
فاعلی، ساروی[۳۰]menteveemâšemâvešun
مفعولی، سارویmereterevereemârešemârevešunre
ملکی، سارویmeteveneamešemevešune
فاعلی، کلاردشتی[۳۱]mentoun/onamâšomâušon
مفعولی، کلاردشتیmenetereune/vereamârešomâreušone
ملکی، کلاردشتیmeteune/veamešemeušone
فاعلی، شهمیرزادی[۳۲]moto/tuü/oh-amašamâošan
مفعولی، شهمیرزادیmor-otar-a/terür-ahamirašamiraošanra
ملکی، شهمیرزادیmeto/teehamišamiošene

شناسه

فارسی دله دِ جور شناسه دارمی: بگذشته و حال؛ ولی طبری دله سه جور هَسته: بگذشته، ساده حال و التزامی حال.[۳۳] (این نمونه‌ها شایی/قائمشهری جه هسته)

۱. بگذشته:

  • بن ماضی ساده: -ba-pet = پخت
  • بن ماضی استمراری: -pat = می‌پخت
بگذشته۱ مفرد۲ مفرد۳ مفرد۱ جمع۲ جمع۳ جمع
شناسهemeieemieniene

۲. ساده حال:

  • بن مضارع اخباری: -paj = می‌پزد
ساده حال۱ مفرد۲ مفرد۳ مفرد۱ جمع۲ جمع۳ جمع
شناسهembeenieneembiennienne

۳. التزامی حال :

  • بن مضارع التزامی: -ba-pej = بپزد
التزامی حال۱ مفرد۲ مفرد۳ مفرد۱ جمع۲ جمع۳ جمع
شناسهemieiminen

فعل

بَییتِن ِفعل(baiten = گرفتن) ره شایی/قائمشهری لهجه دله اینتی صرف کانّه.

منفی هاکردن وسه این فعل زمون‌های: ساده بگذشته ، کامل بگذشته ، التزامی بگذشته ، التزامی کامل بگذشته و التزامی حال دله n ونه فعل ِابتدا b جایگزین بَوو. زمون‌های: استمراری بگذشته و ساده حال دله na ونه g جایگزین بَوو همینسه زمون‌های: ساده بگذشته و استمراری بگذشته دله نفی اتی هسته. همینجور دِتا زمون» دَر انجام وانه بگذشته و حال منفی ندارنه.

زمون/شخص۱ مفرد۲ مفرد۳ مفرد۱ جمع۲ جمع۳ جمع
ساده بگذشتهbaitemebaitibaitebaitemibaitenibaitene
کامل بگذشتهbait-bimebait-bibait-biebait-bimibait-binibait-bine
التزامی بگذشتهbait-buembait-buibait-buebait-buimbait-buinbait-buen
کامل ِالتزامی بگذشتهbait-bi-bumbait-bi-buibait-bi-bubait-bi-buimbait-bi-buinbait-bi-buen
استمراری بگذشتهgitemegitigitegitemigitenigitene
انجام دَرگَنّه بگذشتهdaime-gitemedaii-gitidaie-gitedaimi-gitemidaini-gitenidaine-gitene
ساده/آینده حالgirembegirnigirnegirembigirennigirenne
انجام دَرگَنّه انجامdarme-girembedari-girnidare-girnedarmi-girembidarni-girennidarne-girenne
التزامی حالbairembairibairebairimbairinbairen

نقلی بگذشته

بعضی محققون گانه مازرونی دله «نَقلی بگذشته» ندارمی و گِنِش‌کَرون ساده بگذشته جه ونه بَدِل استفاده کانّه ولی بعضی دیگه گانّه که نقلی بگذشته این زوون دله دِتا شیوه جه بساته وانه اتجور اولیه و قید تکیه‌ی جا فقط وِنه کومِک بَییتِن.[۳۴] (اینان بابلکنار لهجه جا هستنه)

  • اگه «اولیه تکیه» «فعلی پیشوند» سَر کَب‌بائه، ساده‌بگذشته اِنه.
او آن کار را کردvә unta kar-rә ‘hæ-kәrdә
بچه خوابیدvæčә ‘ba-xәtә
ناهار خوردمčašt ‘bæ-xәrdәmә
من چشمم را بستمmәn šә čәš-(r)ә ‘dæ-vәssәmә
دخترم برنج را باد داد (خاکش را جدا کرد)mә kija/dәtәr dunә-rә ‘hә-patә
  • اگه :اولیه تکیه» «فعل اولین هجا» سَر بِئه، «نقلی بگذشته» وانه.
او آن کار را کرده‌استve unta kar-(r)ә ha-‘kәrdә
بچه خوابیده‌است (اکنون در خواب است)væčә ba-‘xәtә
ناها خورده‌امčašt bæ-‘xәrdәmә
من چشمم را بسته‌امmәn šә čәš-(r)ә dæ-‘vәssәmә
دخترم برنج را باد داده‌استmә kija/dәtәr dunә-rә hә-‘patә

لهجه‌ئون

 
مازرونی زوون لهجه‌ئون
 
مازرونی زوون

کارشناسون گانّه که مازرونی زوون دِوازده‌تا لهجه دانّه:[۳۵]

مازرونی و دیگه زوونون فرق

 
کاسپینی زوونون ِآمار، این آمار ره جهادسازندگی سال ۱۹۸۶ با حیساب اون گادِر ِدهستون‌ها و شهرستون‌ها هِدا بی‌یه.

این بخش دله مازرونی و بعضی دیگه زوونون ره جدول دله مقایسه کامبی. اگه خانّی اینطی جدول‌ها جه ویشته دونین و زوون‌های ویشتری ره هارشین، اینجه ره بَوینین:

این جدول دله فقط فارسی، کوردی، گیلکی و انگلیسی ره بیاردمی و مازرونی جه مقایسه هاکِردمی. این جدول دله فارسی و مازرونی ِونگ‌نویس‌بَیی عبارتون هم دَرنه که راحت بخوندِستن وسّه دَرنه و اینتا ره بی‌یشتمی که هرکی این زوون‌ها جه آشنا نی‌یه، راحت بائه.

مازرونیمازرونی ِوَنگ‌نویس‌بَییگیلکیانگلیسیفارسیفارسی ِونگ‌نویس‌بَییکوردی
دیمdimdimfaceروی/چهرهruy/čehreh
وچهvačezäybaby/kidکودک/بچهkudæk/bæčéminall
پییر/پـِرpiyer/perpierfatherپدرpedærbawk
شی پییرši piyermərdə perfather of the husbandپدرشوهرpedær šoharxezûr
کیجاkijâkor/kiĵä/kilka/läkugirlدخترdoxtærKeç
ریکاrikârey/rikä/riboyپسرpesærKur
کرگkerkkerk/murghhenمرغ خانگیmorgh khanegiMirîşk
گوguwgäbcowگاوgāvga
ملیجهmelijepitärantمورچهmurčéMorcela
کنگلی/زِزِم/مازkangeli/zezem/mazsiftäl=garzakbeeزنبورzanburMêşhingiv
بامِشیbâmešipiča/pichecat/pussy catگربه/پیشیgorbe/pišiPisîk
میچکا/میشکاmičkâmalĵå, čičinisparrowگنجشکgonješkÇivîka malan
زمون/گادِرzemun/gederzəmattimeزمانzamandem
اسارهesâreroĵä/kiĵi/setarəstarستارهsetareStêr
نسوم/سایهnesum/sâynenesä/sayeshadowسایهsaye
جورjurbuĵor / jorupبالاbālajor
گتgatpilə=pilagreatبزرگbozorggewre
ونهvenevastånappetite or desireاشتها/میلešteha/meylbij
بَشِندی‌یِنbašendiyenšondån/fotanpouring of liquidsریختن مایعاتrixtan e mayeātrêtin

مازرونی

مازرونی مردمون شه ره مازرونی نومنه و شه زوونه مازرونی گاننه.

گالشی

مازرونی مردمون کوهستون دله شه ره گالش نومنه و شه زوونه گالشی گاننه. گالشی مازرون، گالشی گیلانِ جا خیلی فرق دارنه.[۳۶]

گلکی

مازرونی مردمون شه زوون ره گِلِکی نومنّه ولی دقیقاً میّن نی‌یه که‌تاسا این اسم استفاده وونه. شه زوونه گِلِکی بنومستن مازرونی مردم میون عمومیت دارنه و حتا اونان که گلستون اوستان یا فیروزکوه و سمنان دله درنه هم شه زوون ره گلکی گانّه. [۳۷]هیچ‌کامین از کتابونی که خارِ منبع بائن یا معتبر سایتون، هنتا گیلکی و مازرونی ِفرق وسّه تحقیق کاملی بجا نیاردنه. بعضی ادعا کانّه که این دِتا لهجه اتا زوون‌شنه و وشون تفاوت اتنده هم نی‌یه که وشون ره مستقل دونیم ولی این منطقه‌ی گت‌ترون، که فهم‌متقابل ره شه ملاک و معیار گیرنه، گانّه مازرونی و گیلکی سیوا زوون هستنه و اتی مشترک تاریخچه دارنه.[۳۸] محمدصالح ذاکری اتا پژوهشی مقاله دله گانه «گلکی» ِکلمه مازرونی زوونه دله: کشاورز، دشت‌نشین و مله‌آدم معنی ره دنه و این گپ ِگواه وسّه چنتی تاریخی و میدانی شواهد هم یارنه.[۳۹]

تاتی

مازرونی مردمون شه زوون ره تاتی نومنّه که این نوم ویشتر کوهستون دله استفاده وونه. صادق کیا اشاره کانده که بخشی مازرونی مردمون شه ره تات نومنّه و شه زوونه تاتی نومنّه. نیما یوشیج یتا مازرونی بیه که شه زوونه تاتی بخونسه و مازرونی مردمون ره تات بدونسه. محمدصالح ذاکری گانه مازرونه دله دشتی مردمون ره مازرونی و کوهی مردمون ره کوهی نومنّه.[۴۰]

کتولی

مازرونی مردمون غرب گلستون دله شه ره کتول نومنه و شه زوونه کتولی نومنه.[۴۱] مورخون گاننه کتولون مرکز طبرستونه جا گلستون بوردنه.[۴۲]

ویشته بخوندین

بوریم چرخ‌هاییتن

بن‌بنویشت

  1. عمادی، اسدالله. مازرونی زوون (توری)، باستان دوران جه تاسا. نشر شلفین، ۱۳۹۹. ۳۴. 
  2. هومند، نصرالله. پژوهشی در زبان تبری مازندرانی همراه با علائم زبانشناسی و اشعاری از رضا خراتی. نشر دانش، ۱۳۶۹. ۵. 
  3. DIMLĪ in Encyclopædia Iranica = Linguistic position of Dimlī. After their migration in the Middle Ages, for almost a millennium the Dimlīs had no direct contact with their closest linguistic relatives. Nevertheless, their language has preserved numerous isoglosses with the dialects of the southern Caspian region, and its place in the Caspian dialect group of Northwest Iranian is clear. The Caspian dialects comprise Ṭālešī, Harzan(d)ī, Gūrānī, Gīlakī, Tabari, and some dialects in Tātī-speaking areas and in the area around Semnān. Historically the Caspian dialects belong to the “Northwest Iranian group of languages” and are related to Parthian (see Windfuhr). The isoglosses are of historical phonetic, morphological, and lexical order, Garnik Asatrian
  4. in Variations of the language of "Pahalvi" are still spoken among Iranians.The Kurds of Iran as well as many Kurds of Turkey and Iraq speak variations of Pahlavi. Turks cannot understand Kurdish and require interpreters to communicate with Kurds who speak Sorani and/or Kurmanjii (variations of Pahalvi amongst Kurds). The people of northern Iran speak variations of Pahalvi as well - Mazandarani and Gilani for example. Baluchi in southeast Iran also has Pahlavi elements (e.g. Ahsen "Iron" or "Eisen" in English and Ahsan in Pahlavi - "Ahsen" is not "Iron" in Turkish), By Dr. Kaveh Farrokh
  5. Iran / Languages - LookLex Encyclopaedia شابلون:Webarchive
  6. تبری متون، حبیب برجیان، نشر: آیینه میراث، ص=308
  7. تبری متون، حبیب برجیان، نشر: آیینه میراث، ص=308
  8. تبری متون، حبیب برجیان، نشر: آیینه میراث، ص=312
  9. تبری متون، حبیب برجیان، نشر: آیینه میراث، ص=313
  10. تبری متون، حبیب برجیان، نشر: آیینه میراث، ص=314
  11. عمادی، اسدالله. زبان مازندرانی (تبری)، از دوران باستان تا امروز. نشر شلفین، ۱۳۹۹. ۳۴. 
  12. ذاکری، محمد صالح. گوهر هاکوپیان، پرستو مروستی. پژوهش‌های زبانی-ادبی قفقاز و کاسپین، چرا مازندرانی‌ها زبان خود را گیلکی می‌نامند. مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی)، ۱۳۹۸. ۳۶. 
  13. تبری متون، حبیب برجیان، نشر: آیینه میراث، ص=316-7
  14. احسن التّقاسیم فی معرفة الاقالیم، ص ۳۶۸
  15. واژه‌نامهٔ طبری، صادق کیا، تهران دانشگائ انتشارات، سال 1327، ص 10
  16. کیا، همان، سال 1327
  17. متون طبری، حبیب برجیان، فصلنامه آئینه میراث، ضمیمه شماره 15، سال 1388، ص 13
  18. افشار، ۱۳۸۳
  19. صادقی، ۱۳۷۳
  20. کیا، ۱۳۲۶؛ عمادی، ۱۳۶۲؛ صمدی، ۱۳۷۲؛ قاسمی، ۱۳۸۳
  21. برجیان، همان، ص 51
  22. برجیان، همان، ص 14
  23. Elwell-Sutton, L. P. , "An eighteenth century (?) caspian dialect," Tehran (Univ. series no. 843), 1342/1963, pp. 110-140
  24. برجیان، همان، ص 105
  25. برزین ۱۸۵۳، ج۲، ص ۷۲-۷۹
  26. دارن ۱۸۶۰٬۶۶، ج۲، ص ۱-۱۲۲
  27. دارن ۱۸۶۵
  28. مورگان ۱۹۰۴، ص ۲۴۸-۷۶۰
  29. برجیان، همان، ص 16
  30. گویش ساری (مازندرانی)، گیتی شکری، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، سال 1374، ص 75
  31. گویش کلاردشت (رودبارک)، ایران کلباسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، سال 1376، ص 44
  32. راهنمای زبانهای ایرانی، رودریگر اشمیت، انتشارات ققنوس، سال 1388، جلد دوم، ص 504
  33. اشمیت، همان، ص 503
  34. نقش نحوی تکیهٔ اول در گویش مازندرانی، فردوس آقاگل‌زاده، مجله گویش شناسی، دوره چارم، شماره اول و دوم، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، سال 1386، ص 33
  35. نصری اشرافی، جهانگیر. واژه نامه بزرگ تبری. به کوشش حسین صمدی و سید کاظم مداح و کریم الله قائمی و علی اصغر یوسفی نیا و محمود داوودی درزی و محمد حسن شکوری و عسکری آقاجانیان میری و ابوالحسن واعظی و ناصر یداللهی و جمشید قائمی و فرهاد صابر و ناعمه پازوکی. تهران: اندیشه پرداز و خانه سبز، شابلون:FormattingErrorشابلون:FormattingErrorشابلون:FormattingErrorشابلون:FormattingError. صفحه شابلون:FormattingErrorشابلون:FormattingError جلد اول. شابک ‎[[ویژه:منابع کتاب/٠-5-٩١١٣١-٩٦٤|شابلون:FormattingError-۵-شابلون:FormattingErrorشابلون:FormattingErrorشابلون:FormattingErrorشابلون:FormattingErrorشابلون:FormattingError-شابلون:FormattingErrorشابلون:FormattingErrorشابلون:FormattingError]]. 
  36. یوسفی، سعیدرضا. «نقد و بررسی فصل پنجم از کتاب جامع زبان‌ها و زبان‌شناسی آسیای غربی: رویکردی منطقه‌ای با عنوان «منطقۀ کاسپین و جنوب آذربایجان: کاسپین و تاتی»». پژوهشنامه انتقادي متون و برنامه هاي علوم انساني ۲۱، شابلون:یادکرد/شماره (۱۴۰۰): ۴۱۳. 
  37. محمدصالح ذاکری. چرا مازندرانی ها زبان خود را «گیلکی» می نامند؟. دانشگاه آزاد اسلامی، مجله قفقاز و کاسپین، 1398. 
  38. Shahrzad Mahootian. Language contact and multilingualism in Iran. آکسفوردِ انتشارات، 2018. 
  39. محمدصالح ذاکری. چرا مازندرانی ها زبان خود را «گیلکی» می نامند؟. دانشگاه آزاد اسلامی، مجله قفقاز و کاسپین، 1398. 
  40. محمدصالح ذاکری. چرا مازندرانی ها زبان خود را «گیلکی» می نامند؟. دانشگاه آزاد اسلامی، مجله قفقاز و کاسپین، 1398. 
  41. شکی، حسین. «گویش کتولی». دانشنامه گلستان ۱، شابلون:یادکرد/شماره (۱۳۹۸): ۴۱۷-۴۲۱. 
  42. محمدی ابراهیم نظری،سیری در تاریخ سیاسی و اجتماعی کتول،10.
🔥 Top keywords: