Marselha

comuna francesa, capluòc de la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur

Flag of Occitania (with star).svgVila d'OccitàniaBlason Languedoc.svg

Marselha
Marseille

Descobridor o inventaire
Data de descobèrta
Contrari
Color
Simbòl de quantitat
Simbòl d'unitat
Proprietat de
Fondador
Compren
Data de debuta
Data de fin
Precedit per
Seguit per
Coordenadas
Marseille Old Port.jpg
Lo Pòrt-Vièlh e, au rèireplan, la Bòna Maire.
Flag of Marseille.svg
Armoiries de Marseille.svg
Bandièra
Armas
Geografia fisica
Occitania map (1).png
geolocalizacion
Coordenadas43° 17′ 47″ N, 5° 22′ 12″ E
Superfícia240,62 km²
Altituds
 · Maximala
 · Mejana
 · Minimala
 
652 m
20 m
0 m
Geografia politica
PaísProvença Armas de Provença
EstatBandièra de França França
Region
93
Provença Aups e Còsta d'Azur Blason région fr Provence-Alpes-Côte d'Azur.svg
Departament
13
Bocas de Ròse Armas dau Departament dei Bocas de Ròse
Arrondiment
[[Modèl:Nmafr|]]
Marselha
(capluòc)
Canton
[[Modèl:Nmcfr|]]
Capitala de 12 cantons
Intercom
241300391
Metropòli Ais - Marselha Provença
CònsolBenoît Payan
(2020-2026)
Geografia umana
Populacion
Populacion totala
(2018)
868 277 ab.
Evolucion de la populacion

874 619 ab.
Autras informacions
EscaisCiutat Focèa
Gentilici(oc) marselhés, -esa
Còde postal13001 à 13016
Còde INSEE13055
http://www.marseille.fr

Marselha[1] (en grafia mistralenca Marsiho, en francés Marseille) es una vila de Provença, en riba de la mar Mediterranèa. Es la primiera vila e lo primier pòrt d'Occitània. Tanben es la segonda vila de França, la segonda aglomeracion, e n'es lo primier pòrt. L'area urbana que constituís amb Ais de Provença es la tresena de França amb sei 1 715 096 estatjants.

Marselha es lo capluèc de 12 cantons, del Territòri de Marselha Provença, de la Metropòli d'Ais Marselha Provença, dau departament dei Bocas de Ròse e de la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.

Son escaisnom, la Ciutat Focèa, ramenta que foguèt fondada en 600 av.-C. per de marins grècs de Focèa. A 868 277 estatjants e n'a 1 859 922 dins l'aglomeracion que forma amb la ciutat d'Ais.

Lo nom de la vila s'escriu Marselha e se pronóncia [maʀˈsejɔ], [maʀˈsijɔ], [maʀˈseja] o [maʀˈsejə] segon la nòrma classica.

Lo gentilici es marselhés -esa.

Geografia

Vista panoramica al Pòrt Vièlh de Marselha.
 
Lo Pòrt Vièlh de Marselha ; au fons: la glèisa de Nòstra Dòna de la Gàrdia

La ciutat forma una mena d'anfiteatre, ensarrada per la mar e lei montanhas, coma Marselhaveire au miegjorn amb lei calancas e la Còsta Blava au nòrd-oèst amb L'Estaca, immortalizada per lo pintor Pau Cesana. Quasi la mitat de la superfícia comunala es pas per bastir. La ciutat s'es desvolopada a l'entorn de l'ancian pòrt grèc (Lacidon) vengut puei lo Pòrt Vièlh, especialament dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX. D'efiech, conoissèt an aquesta temporada un desvolopament important, escarrabilhat per lo creissement dau negòci devèrs lo novèl empèri coloniau francés: Argeria, lo Levant luenchenc. La carriera de la Republica es un exemple d'aquel urbanisme dau Segond Empèri amb son estil haussmannian. Virada devèrs la mar, la ciutat « ignorèt » lòngtemps lo reirepaís provençau, que la soleta via de comunicacion foguèt la vau de Vèune. L'activitat portuària se desplacèt progressivament devèrs la fachada nòrd de la ciutat, puei devèrs lo caire de Fòs amainatjat dins leis ans 1960.

Après una crisi dei grèvas dins leis ans 70 et 80, que veguèt sa populacion passar de 1 000 000 a 800 000 abitants, leis autoritats marselhesas decidiguèron dins leis ans 1990 e 2000 d'engimbrar un larg programa de renovacion urbana, amb especialament l'important programa Euromediterranèa, entre la gara Sant Carles, la Bèla de Mai e leis Ancians Magazins. La ciutat vòu maridar la Mediterranèa amb Euròpa. Uei, en essent la primiera ciutat d'Occitània e la segonda de França amb mai de 800 000 estatjants, constituís la primiera aglomeracion d'Occitània e la segonda de França amb 1 560 343 estatjants (2008). L'area urbana aponde Ais de Provença au nòrd, Lo Martegue au ponent e Sant Jacariá dins lo departament de Var au levant. Marselha inaugurèt en 1999 lo Pargue dau XXVIen Centenari, au miegjorn de la ciutat, per exprimir son istòria e escriure son avenidor. Un avenidor que veirà benlèu la darriera granda ciutat populara d'Occitània (e de França) venir una ciutat borgesa coma tanteis autrei de la còsta mediterranèa.

Comunas vesinas

  Marselha
 Alaug
(9,2 km)
 Seteme
(11,3 km)
 Lo Rove
(13,3 km)
 Aubanha
(15,4 km)
 Cassís
(15,7 km)
 Ginhac
(15,9 km)
 Cabriés
(15,9 km)


Istòria

Lei focèus s'ancorèron lèu-lèu e bastiguèron una ciutat ardidament virada devèrs la mar e lo negòci. Ansinta, tot dau lòng de la lònga istòria de Marselha, es lo negòci (e lei negociants) que decidiguèron dau sòrt de la ciutat: guèrras, patz e aliganças. La legenda dau rescòntre e de l'aligança entre lo marin Pròtis (grèc focèu) e la polida Giptis (ligura) establís a de bòn sa tradicion de ciutat de negòci. D'efiech, la prosperitat e lo malastre de la ciutat son ligats au sieu pòrt. Puei, lo poderós Empèri Roman laissèt una cèrta autonomia an aquesta ciutat grèga que foguèt famosa per son ensenhament. Pròva d'aquela prosperitat, Marselha foguèt la premiera ciutat de la futura Occitània a dispausar d'un sistèma d'aiguieras. Au contrari, la baissa dau negòci entre lei diferentei ribas de la Mediterranèa a la cabussada de l'Empèri au sègle IV li foguèt fatala. Autre malastre, la pèsta granda s'entrauquèt en Euròpa per lo pòrt focèu en 1347. Lo sègle XIX, e son cortègi d'innovacions industrialas e lei conquistas de França tre 1830, escarrabilhèron lo negòci maritim e la prosperitat de la ciutat. Marselha festegèt aquela riquesa a travèrs dei Mòstras Colonialas de 1906 e 1922 que coneguèron un succès important. L'arribada de centenaus de milierats de repatriats estrementits en 1962 marquèt l'esperit de la ciutat.

L'autra particularitat de la ciutat es lo movement perpetuau devèrs l'autonomia a respècte deis autrei ciutats e poders (especialament de França, dau sieu rei e de París), la ciutat cambiant d'avejaire (e de senhor) segon seis interès. Pendent de temps, si governèt d'esperela. Lo quite Rei Soleu Loís XIV si maufisava d'aquela ciutat bolegadissa: lei canons dei fòrts dei doas mans dau Pòrt Vièlh èran pas virats devèrs la mar granda per aparar la vila, mai ben de bòn vèrs la vila, per tenir tot esperit de revòuta en cò deis abitants. Fauguèt esperar la Revolucion Francesa e la sieuna volontat d'uniformizacion dau territòri francés (lenga, moneda, drech) per que Marselha perdèsse aquela especificitat que sempre assagèt de servar. Pendent aquela temporada fosca, l'esperit contestatari de la ciutat li faguèt pèrdre lo sieu nom: foguèt batejada « La Ville-sans-nom »! Dau temps dau dolorós soslevament de la comuna de París en 1870-71, Marselha tanben conoissèt son "tremblament" (segon lei mots dau poèta Victor Gelu) mai aquela foguèt corteta. Aquel imatge arribèt fins a Berlin. Adolf Hitler aviá per projècte d'abalir la ciutat, simbòl per eu de tot çò qu'asirava. Lo quartier de Sant Joan, brèç de la ciutat, foguèt quasi escafat per de rasons sanitàrias e de resisténcia. Alevat Lo Panier, qu'es encara uei la partida pus anciana de Marselha, demòra plus grand causa de la vièlha Marselha. Lei fòrças desbarcadas en Provença desliurèron la ciutat dau faissisme en 1944.

Toponimia

 
Mapa occitana de Marselha (provençau)-(Geoccitania:IEO-BdTopoc).
 
Lo Palais Longchamp dins Marselha.

Son nom ven dau grèc Μασσαλία = Massalia. Avans Μασσαλία = Massalia seriá estada nomenada bèu premier en grèc Φώκαια = Phokaia coma

l'anciana capitala dei Focèus. Aquela rasic, venguda Phocæa en latin e Focèa en occitan, es sempre liada a la ciutat de Marselha.

Pasmens, se porgís mai d'una ipotèsi sus lo premier nom de Marselha. La premiera concernís l'avejaire comun que dona Mas-Salia, la residéncia dei ligurs salis (o saluvis). Mai, se lo premier mot es occitan, lo segond es latin. Ailadonc, d'unei pensèron au grèc Mασσα (Massa). D'efiech, lei focèus avián per costuma d'aduire d'Asia Menora lo nom de Massa en de ciutats, en de castèus, rius, etc. Rescontram per exemple mai de trenta Massa en Itàlia; sachent que lei mots Mαζα ou Mασα significan en latin Libum, ofèrta de tortas sagradas. Per rapòrt a la finala λεις, se tracta d'un formatiu deis adjectius, lei Marselhés estent de sacrificaires; la ciutat seriá aquela dei sacrificis.

Lo nom grèc Μασσαλία = Massalía (amb l'accent tonic sus en lenga grèga) venguèt en latin Massàlia puei Massília (amb una reculada de l'accent tonic sus la sillaba ssà o ssí) e passèt ansin a l'occitan Marselha.

Demografia


 v · d · m 
Evolucion demografica
Populacion comunala actuala (2013): , totala: 874619

179318001806182118311836184118461851
108 37496 41399 169109 483145 115146 239154 035183 186195 258

185618611866187218761881188618911896
233 817260 910300 131312 864318 868360 099376 143403 749442 239

190119061911192119261931193619461954
491 161517 498550 619586 341652 196800 881914 232636 264661 407

196219681975198219901999200620072008
778 071
889 029
908 600
874 436
800 550
795 518
839 043
852 395
851 420
20092010
850 602
Cercar
Fonts
Base Cassini de l'EHESS - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE


Administracion

Comuna

Marselha es partida en 16 arrondiments municipaus, devesits en quartiers (111 au totau). Leis arrondiments son agropats en dos per sectors, e cadun dei 8 sectors a son conseu d'arrondiment e son cònsol, coma leis arrondiments de París o de Lion.

ArrondimentSectorPopulacion

municipala

Populacion

totala

1er arrondimentI (1 e 7)40 28340 481
2nd arrondimentII (2 e 3)24 87424 932
3en arrondimentII (2 e 3)50 98251 172
4en arrondimentIII (4 e 5)49 28149 587
5en arrondimentIII (4 e 5)45 97946 259
6en arrondimentIV (6 e 8)42 24142 643
7en arrondimentI (1 e 7)34 87535 191
8en arrondimentIV (6 e 8)81 27682 538
9en arrondimentV (9 e 10)76 34276 981
10en arrondimentV (9 e 10)57 09357 429
11en arrondimentVI (11 e 12)57 37257 816
12en arrondimentVI (11 e 12)61 32561 882
13en arrondimentVII (13 e 14)91 67492 392
14en arrondimentVII (13 e 14)61 96562 207
15en arrondimentVIII (15 e 16)76 61076 903
16en arrondimentVII (13 e 14)16 10516 206

Leis eleccions municipalas se debanan per sector. Cada sector elegís sei conselhiers (303 au totau), que de tres parts una son tanben conselhiers municipaus.

Nombre de conselhiers elegits per sector:

Sector / ArrondimentPopulacion

municipala

Populacion

totala

Conselhiers

de sector

Conselhiers

municipaus

Conselhiers

metropolitans

Sector I o Marselha 1 e 775 15875 67222119
Sector II o Marselha 2 e 375 85676 1041688
Sector III o Marselha 4 e 595 26095 846221111
Sector IV o Marselha 6 e 8123 517125 181301515
Sector V o Marselha 9 e 10133 435134 410301516
Sector VI o Marselha 11 e 1265 84566 459261314
Sector VII o Marselha 13 e 14153 639154 599321618
Sector VIII o Marselha 15 e 1692 71593 109241211

Cònsol/Consolessa

Lista dei cònsols successius
PeriòdeIdentitatEtiquetaQualitat
1944 - 1946Gaston DefèrreSFIO
1946 - 1947Jean CristofolPCF
1947 - 1953Michel CarliniRPF, CNIP
1953 - 1986Gaston DefèrrePS
1986 - 1995Robèrt VigorósRDSE
1995 - 2020Joan Glaudi GaudinUMP
4-07-2020 - 15-12-2020 (demission [2])Michèle RubirolaEELV
21-12-2020 -Benoît PayanPS

Gaston Defèrre foguèt ja cònsol de 1944 a 1946, mai elegit en 1959, 1965, 1971, 1977, 1983).

Cantons

Au Conseu Generau dei Bocas de Ròse, Marselha representava en 2014 25 dei 58 sètis, despuei lo darrier chapotatge cantonau de febrier de 2003, qu'intrèt en aplicacion ais eleccions cantonalas de 2004. Lei 25 cantons de Marselha èran:

Après la refòrma de 2014, Marselha es devesida en 12 cantons demèst lei 29 cantons dei Bocas de Ròse:

Personalitats de Marselha

Embessonatges

Liames intèrnes

Liames extèrnes

Nòtas e referéncias