Төрки телләр

алтай макрогаиләсенең тугандаш телләр гаиләсе

Төрки́ теллә́ралтай макрогаиләсенең тугандаш телләр гаиләсе. Азия һәм Көнчыгыш Аурупада киң таралган. Төрки телләрдә кимендә 157 млн кеше сөйләшә дип санала.

Төрки телләр
Илләр:бөтен дөнья
Төрки телләрдә сөйләшүчеләр саны
Төбәкләр:

Азия һәм Көнчыгыш Аурупа

Сөйләшүчеләр саны:

157 миллионнан артык

 Классификация
Төркем:

???

Төрки телләр рәсми статуста булган илләр-төбәкләр

Тарих

БЭК V меңьеллыкта алтай борынгы теле япон-корея һәм төрки-монгол-тунгус-мәнҗүр асгаиләләренә таркалган. Тәфсилле тикшеренү буенча алтай гаиләлеге 3 асгаиләлегенә бүленгән:

  • көнбатыш (төрки-монгол) гаиләлеге БЭК 4 меңьеллыкта төрки һәм монгол телләренә бүленгән
  • үзәк гаиләлеккә тунгус-мәнҗүр төркеме керә
  • көнчыгыш (япон-корея) гаиләлеге БЭК 3 меңьеллыкта корея һәм япон-рүкүк телләренә таркалган.

Барлык төрки диалектлар бердәм төрки телдән чыкканнар, БЭК 3-2 гасырларда бердәм төрки телдән бүгенге чуаш теле бабасы аерылган.

Кайбер галимнәр буенча 22-23 гасыр элек борынгы төрки тел төп төрки төркемгә һәм огур төркеменә бүленгән.

Соңрак төп төрки телдән якут теле, тыва теле, һәм соңрак угыз телләре, карлук телләре, кыпчак телләре аерылганнар.

Борынгы болгар теле һәм Идел буе төрки теле нигезендә заманча татар теле килеп чыккан.

Төрки телләр гаиләсенең классификация схемасы

(!төзәтмәләр кертергә кирәк!)

Борынгы төрки телБолгар (огур) теле †авар теле † (дунай теле) (?)
болгар теле †идел буе болгар теле †чуаш теле: югары диалект, түбән диалект; малокарачкин сөйләше
дунай теле
кубань теле
һун теле †(?)
хәзәр теле
Уртак төрек телләреборынгы төрки телборынгы кыргыз теле
орхон-енисей теле (иске төрки тел) †
уйгур руналы теле (орхон-уйгур теле) †
тау-алтай телләре (урта-көнчыгыш телләре)кыргыз-кыпчак телләрекыргыз теле: төнъяк кыргыз диалекты, ферган-кыпчак теле †, көнъяк кыргыз диалекты
барабин диалекты[1] һәм себер татар теленең тум диалекты
көньяк Алтай теле: ойрот (уртак алтай), теленгит сөйләше, телеут теле
төнъяк Алтай телләрекондом шор диалекты
түбән чулым диалекты
төньяк Алтай теле: куманды теле, чалкан теле
туба (кыпчак?)
карлык телләрекарлык-уйгыр телләреборынгы уйгыр теле
караханид теле
хәләҗ теле (аргу теле)
карлык-хәрәзем телләреиске әдәби: хәрәзем төрки теле †, чагатай теле †, төрки тел †, шул исәптән иске татар теле (идел буе теле) †
үзбәк теле (карлык диалекты)
уйгыр теле (яңа уйгыр теле), шул исәптән әйну теле) (үзбәк теле?), или төрки тел, хотан теле
кыргыз теленә якын уйгыр диалектларылобнор теле
хотон теле
көнъяк кыргыз диалекты (өлешчә)
кыпчак телләрекыпчак теле
кыпчак-нугай телләреалабугат нугай теле (алабугат татар теле)
карагаш теле
себер татар теленең тобол иртыш диалекты
казакъ теле
каракалпак теле
нугай теле
кырымтатар теленең дала диалекты
үзбәк нугай диалекты (үзбәк теленең кыпчак диалектлары)
ферган-кыпчак теле (өлешчә) (каракалпак теле?)
көнъяк кыргыз диалектлары (өлешчә)
йорт татарлары теле (йорт-ногай теле)
идел-кыпчак телләребашкорт теле: көнчыгыш диалекты, көньяк диалекты, көнбатыш диалекты (башкорт-татар идиомасы)[2][3]
татар теле: мишәр диалекты (көнбатыш диалект), казан диалекты (урта диалект) (себер татар теле (көнчыгыш) диалект яки тел?)[4]
иске татар теле †
половец-кыпчак телләрекуман теле
караим телегаличский, тракайский
крымский (хәзерге вакытта — кырымтатар теле)
кырымтатар телекырым теле
кырымтатар теленең урта диалекты һәм анарда нигезләнгән кырымтатар теле
урумский (кыпчакские говоры)
кавказ телләреармяно-кыпчакский †
карачай-балкар теле
комык теле
мамлюкско-кыпчакский †
угыз телләреборынгы угыз теле
печенег теле
салар теле
икан карабулак (төнъяк үзбәк) диалекты
үз угыз телләреәзери телеәзери теле диалектлары
айналлу, афшарский, кашкайский, салчукский
балкано-гагаузский
гагауз теле
сирийско-туркменский
сонкорско-тюркский
төрек теле, шул исәптән кипрский, османский (сельджукский, староанатолийский) † (әгәр бу төрки булмаса)
төрекмән теле, шул исәртән трухмән теле
урумский (огузские говоры)
хорасанско-тюркский, шул исәптән боджнурди
хорезмский (огузские диалекты узбекского)
цалкский
южнобережный диалект крымскотатарского
саян телләредала телләрекёк-мончакский (дыва)
тыва теле
цэнгэльский
тайга телләревосточнотувинский, шул исәптән тоджинский
Сойот-цаатан теле (Дуһа теле, Уйгыр-урянхай теле)
тофа теле
хакас (кыргыз) телләресарыг-югурский (хара-йогурский)
фуюйско-кыргызский
хакасско-алтайскиемрасский диалект шорского
среднечулымский диалект чулымского
хакас теле
якут телләреакающие
окающие, шул исәптән долган теле и әдәби якут теле
 
Диалектологик карта № 3 — татар теленең Диалектологик атласыннан (Г. Х. Ахатов, 1965)

Бүленеш

  • Алтай борынгы теле
    • БЭК 5 меңьеллык
Япон теле, Корея теле
Төрки-монгол-тунгус телләр гаиләлеге
      • БЭК 4 меңьеллык
Монгол телләре
Борынгы төрки тел:
        • БЭК 3-2 гасыр
Огур телләре (Һун теле (бәхәсле), Чуаш теле)
          • 4-10 гасыр
Якут теле, тыва теле
Угыз телләре: Төрек теле, Төрекмән теле, Азәрбайҗан теле
Карлук телләре: Үзбәк теле, Уйгыр теле
Кыпчак телләре:
Ногай-кыпчак телләре: Казакъ теле, Ногай теле
Коман-кыпчак телләре: Кырымтатар теле, Карачай-Балкар теле
Болгар-кыпчак телләре: Татар теле, Башкорт теле

Төрки телләрнең чагыштыруы (Сводеш исемлеге)

Борынгы төрки телдәТөрекчәТөрекмәнчәТатарчаКазакъчаКыргызчаҮзбәкчәУйгырчаТывачаАлтайча
anaana/anneeneana, äniана /ana/eneonaanaаваэне
burunburunburunborınмұрын /murın/murunburunburunдумчуктумчук
qolkolqolqulқол /qol/qolqoʻlkolхолкол
yolyolýolyulжол /jol/jolyoʻlyolорук (чол)jол
semizsemizsemizsimezсеміз /semiz/semizsemizsemizсемиссемис
topraqtopraktopraqtufraqтопырақ /topıraq/topuraqtuproqtupraqдовурактобырак
qankanganqanқан /qan/qanqonqanханкан
külkülkülkölкүл /kül/külkulkülхүлкöл
subsusuwsuсу /suw/suusuvsuсугсуу
aqakakaqақ /aq/aqoqaqакак
qarakaragaraqaraқара /qara/qaraqoraqaraкаракара
qızılkιzιlqyzylqızılқызыл /qızıl/qyzylqizilqizilкызылкызыл
kökgökgökkükкөк /kök/kök (gök)koʻkkökкөк-дээркöк
 Борынгы төрки телдәТөрекчәТөрекмәнчәТатарчаКазакъчаҮзбәкчәУйгырчаЯкутчаЧуашчаАлтайча
 ataata ata ota   ада
 anaanne/anaeneanaanaonaana an'nэне
 o'guloğuloğulul, uğılulo'giloghuluolyvulуул
 er(kek)erkekerkekirerkekerkakärerarэр
 kyzkızgyzqızqιzqizqizky:sχe'rкыс
 kišikişikişikeşekisi  kihi кижи
 kelingelingeli:nkilenkelinkelinkelinkylynkilenкелин
 Борынгы төрки телдәТөрекчәТөрекмәнчәТатарчаКазакъчаҮзбәкчәУйгырчаЯкутчаЧуашчаАлтайча
 jürekyürekýürekyöräkjürekyurakyüräksüreq jÿрек
 qankanga:nqanqanqonqanqa:njonкан
 bašbaşbaşbaşbas başbaspušбаш
 qylkılqylqılkylkylkylkylχe'le'rкул
 közgözgözküzközko'zközkoskörкÿс
 kirpikkirpikkirpikkerfekkirpikkiprikkirpikkirbi:χurbukкирбик
 qulqaqkulakgulakqolaqqulaqquloqqulaqgulka:kχo'lgaкулак
 burunburunburunborınmurιnburunburunmurun тумчук
 qolkolgolqulqolqo'l qolχolкол
 el(ig)elel   ili:ala'эл
 barmakparmakbarmakbarmaq barmoqbarmaq  сабар
 tyrnaqtırnakdyrnaqtırnaqtιrnaqtirnoqtirnaqtynyraq тырмак
 tizdizdy:zteztizetizzatiztüsäχ тизе
 baltyrbaldırbaldyrbaltırbaldyrboldyrbaldirballyr балтыр
 adaqayakaýaqayaqayaqoyoq ataq айак
 qarynkarıngarynqarınqarιnqorinqor(saq)qarynχyra'mкарын
 Борынгы төрки телдәТөрекчәТөрекмәнчәТатарчаКазакъчаҮзбәкчәУйгырчаЯкутчаЧуашчаАлтайча
 atatatatatotatatutат
 siyirsığırsygyrsíır (sıyır)siyιrsigir   уй
 ytititetiytititytjydaийт
 balyqbalıkbalykbalıqbalιqbaliqbeliqbalykpola'балык
 bitbitbitbetbiytbitpitbytpyjdaпийт
 Борынгы төрки телдәТөрекчәТөрекмәнчәТатарчаКазакъчаҮзбәкчәУйгырчаЯкутчаЧуашчаАлтайча
 evevöýöyüyuyöy avÿй
 otagotağotaq otaqotoq otu: очок
 yolyolyo:lyulzholyo'lyolsuolsoljол
 köprüqköprüköpriküparköpirko'prikkövrükkürpe 
 oqokokuk o'qoquguок
 ot otutoto'totuotvotот
 külkülkülkölkülkulkülkülkö'lкÿл
 suvsusuwsywsuwsuvsuuisyvсуу
 kemigemigämikimäkemekema  kimкеме
 kölgölkölkülkölko'lkölküöl кöл
 atovadaadaatanaralorolaral ută
 künešgüneşgünqoyaşkün künkünχĕvelкÿн
 bulutbulutbulutbolıtbultbulutbulutbylytpĕlĕtбулут
 yulduzyıldızýyldyzyoldızzhuldιzyulduzyultuzsulusşăltărjылдыс
 topraqtopraktopraktufraqtopιraqtuproqtupraqtoburaχtăpraтобырак
 töpütepedepetübätöbetepa töbötüpeтÿбек
 yağacağaçagaçağaçağaš   jyvăşагаш
 tenritanrıtaňrytäñre  tängritanaraturăтеҥери
 Борынгы төрки телдәТөрекчәТөрекмәнчәТатарчаКазакъчаҮзбәкчәУйгырчаЯкутчаЧуашчаАлтайча
 uzunuzunuzynozınuzιnuzunuzunuhunvărămузун
 yanyyeniyanyyañazhangayangiyengisanaşĕnĕjаҥы
 semizsemizsemizsimezsemizsemizsemizemissamărсемис
 toludoludo:lytulıtolιto'latoluqtolorutulliтолу
 aqakakaqaqoqaq  ак
 qarakaragaraqaraqaraqoraqaraχaraχuraкара
 qyzylkızılgyzylqızılqızılqizilqizilkyhylχĕrlĕкызыл
 kökgökgökkükkökko'kkökküöqkăvakкöк
СаннарБорынгы төрки телдәТөрекчәТөрекмәнчәТатарчаКазакъчаҮзбәкчәУйгырчаЯкутчаЧуашчаАлтайча
1birbirbirberbirbirbirbi:rpĕrreбир
2ekiikiikiikeyekiikkiikkiikkiikkĕэки
4törtdörtdö:rtdürttörtto'rttöttüörttăvattăтöрт
7yetiyediyedicidejetiyettiyättäsetteşiççĕjети
10onono:nunono'nonuonvunnăон
100yüzyüzyü:zyözjüzyuzyüzsü:sşĕrjÿс
Шәхси алмашлык
ТөрекчәАзәрбайҗанчаТөрекмәнчәҮзбәкчәУйгырчаБашкортчаТатарчаКазакъчаКыргызчаЯкутчаЧуашча
benmənmenmenmenminminmenmenminepĕ / ep
banamənəmaňamengamangamiñämiñamağanmagamiexe / miexeğemana
benimənimenimeniménimineminemenimenimiiginmana
bendeməndəmendemendamende / méningdemindämindämendemende-manra
bendenməndənmendenmendanmendin / méningdinmindänminnänmenenmendenmiigittenmanran
benimmənimmeniňmeningméningmineñminemmeniñmeninmieneman / manăn
benimlemənimləmen bilen / meniň bilenmen bilan / mening bilanmen bilen / méning bilenmineñ menänminem belänmenimenmen menenmiiginenmanpa
ТөрекчәАзәрбайҗанчаТөрекмәнчәҮзбәкчәУйгырчаБашкортчаТатарчаКазакъчаКыргызчаЯкутчаЧуашча
sensənsensensenhinsinsensenenesĕ / es
sanasənəsaňasengasangahiñäsiñasağansagaeyiexe / eyiexeğesana
senisənisenisenisénihinesinesenisenieyiginsana
sendesəndəsendesendasende / séningdehindäsindäsendesende-sanra
sendensəndənsendensendansendin / séningdinhindänsinnänsenensendeneyigittensanran
seninsəninseniňseningséninghineñsineñseniñsenineyienesan / sanăn
seninlesəninləsen bilen / seniň bilensen bilan / sening bilansen bilen / séning bilenhineñ menänsineñ belänsenimensen meneneyiginensanpa
ТөрекчәАзәрбайҗанчаТөрекмәнчәҮзбәкчәУйгырчаБашкортчаТатарчаКазакъчаКыргызчаЯкутчаЧуашча
sizsizsizsizsiz / siliheźsezsizsizenesir / esĕr
sizesizəsizesizgasizge / siligeheźgäsezgäsizgesizgeeyiexe / eyiexeğesire
sizisizisizisiznisizni / siliniheźźeseznesizdisizdieyiginsire
sizdesizdəsizdesizdasizde / silideheźźäsezdäsizdesizde-sirĕnte
sizdensizdənsizdensizdansizdin / silidinheźźänsezdänsizdensizdeneyigittensirĕnten
sizinsizinsiziňsizningsizning / siliningheźźeñsezneñsizdiñsizdineyienesirĕn
sizinlesizinləsiz bilen / siziň bilensiz bilan / sizning bilansiz bilen / sizning bilen / sili bilenheźźeñ menänsezneñ belänsizbensiz meneneyiginensirĕnpe
ТөрекчәАзәрбайҗанчаТөрекмәнчәҮзбәкчәУйгырчаБашкортчаТатарчаКазакъчаКыргызчаЯкутчаЧуашча
oooluuululolalkinivăl / ul
onaonaoňaungauninghauğaañaoğanagakiniexeăna
onuonuonuuniuniunıanıonıanıkininiăna
ondaondaondaundaunda / uningda / andaundaandaondaanda-unra / unta
ondanondanondanundanundin / uningdin / andinundanannanonanandankinittenunran / untan
onunonunonuňuninguningunıñanıñonıñanınkieneun / unăn
onunlaonunlao bilen / onuň bilenu bilan / uning bilanu bilen / uning bilenunıñ menänanıñ belänonımenal menenkininenunpa
ТөрекчәАзәрбайҗанчаТөрекмәнчәҮзбәкчәУйгырчаБашкортчаТатарчаКазакъчаКыргызчаЯкутчаЧуашча
bizbizbizbizbizbeźbezbizbizbihigiepir / epĕr
bizebizəbizebizgabizgebeźgäbezgäbizgebizgebihiexe / bihiexeğepire
bizibizibizibiznibiznibeźźebeznebizdibizdibihiginipire
bizdebizdəbizdebizdabizdebeźźäbezdäbizdebizde-pirĕnte / pirte
bizdenbizdənbizdenbizdanbizdinbeźźänbezdänbizdenbizdenbihigittenpirĕnten / pirten
bizimbizimbiziňbizningbizningbeźźeñbezneñbizdiñbizdinbihienepirĕn
bizimlebizimləbiz bilen / biziň bilenbiz bilan / bizning bilanbiz bilen / bizning bilenbeźźeñ menänbezneñ belänbizbenbiz menenbihiginenpirĕnpe
ТөрекчәАзәрбайҗанчаТөрекмәнчәҮзбәкчәУйгырчаБашкортчаТатарчаКазакъчаКыргызчаЯкутчаЧуашча
sizsizsizsenlarsiler / sénlerheźsezsendersilerehigiesir / esĕr
sizesizəsizesenlargasilerge / sénlergeheźgäsezgäsendergesilergeehiexe / ehiexeğesire
sizisizisizisenlarnisilerni / sénlerniheźźeseznesenderdisilerdiehiginisire
sizdesizdəsizdesenlardasilerde / sénlerdeheźźäsezdäsenderdesilerde-sirĕnte
sizdensizdənsizdensenlardansilerdin / sénlerdinheźźänsezdänsenderdensilerdenehigittensirĕnten
sizinsizinsiziňsenlarningsilerning / sénlerningheźźeñsezneñsenderdiñsilerdinehienesirĕn
sizinlesizinləsiz bilen / siziň bilensenlar bilansiler bilen / sénler bilenheźźeñ menänsezneñ belänsendermensiler menenehiginensirĕnpe
ТөрекчәАзәрбайҗанчаТөрекмәнчәҮзбәкчәУйгырчаБашкортчаТатарчаКазакъчаКыргызчаЯкутчаЧуашча
onlaronlarolarularularularalar / ularolaralarkinilervĕsem / vălsem
onlaraonlaraolaraulargaularghaularğaalarğaolarğaalargakinilergevĕsene
onlarıonlarıolaryularniularniularźıalarnıolardıalardıkinilerivĕsene
onlardaonlardaolardaulardaulardaularźaalardaolardaalarda-vĕsenche
onlardanonlardanolardanulardanulardinularźanalardanolardanalardankinilertenvĕsenchen
onlarınonlarınolaryňularningularningularźınalarnıñolardıñalardınkiennerevĕsen / vĕsenĕn
onlarlaonlarlaolar bilenular bilanular bilenular menänalar belänolarmenalar menenkinilerinenvĕsempe
  1. Thomsen K Die kasantatrishe und die westsibirischen Dialekte // Philologiae Turcicae Fundamenta. Wiesbaden, 1959. T.1. S.409
  2. Дыбо А. В. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. т.5: Региональные реконструкции. М.: Наука,2002.
  3. «Башкирские исследователи с полным основанием относят их [говоры С.-З. БАССР] к переходным говорам»: Тенишев Э. Р. Рецензия на книгу «Материалы по татарской диалектологии»: Вопросы диалектологии тюркских языков: Баку, 1966. ч.4, стр.217
  4. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции/Отв. ред. Э. Р. Тенишев. — М.: Наука. 2002. — 767 с. стр. 219, 248, 256.
🔥 Top keywords: