Bu mäqäläneñ latin älifbasındağı igezäge bar.

Чаллы (шулай ук Яр Чаллы, рус. На́бережные Челны́) — Татарстан Республикасының төньяк-көнчыгышында, Чулман елгасының сул ярында, Мәләкәс кушылган җирдә урнашкан, Татарстан шәһәрләре арасындада зурлыгы һәм әһәмияте буенча икенче урында торган шәһәр.

Чаллы
Энтузиастлар бульвары2.jpg
Flag of Naberezhnye Chelny.png
Coat of Arms of Naberezhnye Chelny (Tatarstan).svg
Ил Россия
Җөмһүрият Татарстан
Координатлар 55°42'N, 52°20'E
Эчке бүленеш 3 район: Автозавод, Үзәк, Комсомол
Шәһәр башлыгы Мәһдиев Наил Гамбәр улы
Нигезләнгән 1626 ел
Беренче телгә алу 1172 ел
Элеккеге исемнәр Брежнев 1982 елдан 1988 елга кадәр
Мәйдан 171 км²
Климат уртача
Халык саны 513 242 кеше
Халык тыгызлыгы 2970 кеше/км²
Агломерация 1,1 млн
Милли состав татарлар – 47,4%
руслар – 44,9%
чуашлар – 1,9%
украиннар – 1,3%
башкортлар – 1,2%
Дини состав мөселманнар, христианнар
Сәгать кушагы UTC+3
Телефон коды 8552
Почта индексы 4238"
Рәсми сайт nabchelny.ru
Кардәш шәһәрләр Ляочэн[d]
Кардәш шәһәрләр Ляочэн[d]

Казан белән арасы 225 км, Түбән Кама белән — 35 км, Алабуга белән — 20 км, Уфа белән — 250 км.

Тукай районының (19301976 елларда Чаллы районының) үзәге. Зур автомобиль юллары үзәге, елга порты бар.

Тарих

Шәһәр җитәкчеләре

Халык

Халык саны

Халык саны 508 700 кеше (2009 ел уртасына) Татарстанның 13,5 % халкын тәшкил итә, Россия шәһәрләре арасында 31 урында тора.

Чаллы каласының халык саны үзгәрүе динамикасы (халык санын алулар нигезендә)[1]:

ЕлХалык саны (мең кеше)
1887 ел1
1926 ел4
1931 ел5
1939 ел9,4
1959 ел19,1
1967 ел33
1970 ел37,9
1971 ел55
1973 ел126
1976 ел231
1979 ел301,4
1982 ел374
1989 ел500,3
1996 ел528,7
2000 ел514,7
2005 ел508
2009 ел508,7
Милләт1939[2]1970[3]1979[3]1989[3]2002[4]2010[5]
руслар59,0%48,1%59,5%48,7%45,3%44,9%
татарлар40,0%48,6%30,4%40,6%45,0%47,4%
чуашлар0,2%??2,5%2,2%1,9%
украиннар0,4%??2,3%1,7%1,3%
башкортлар0,0%??1,9%1,4%1,2%

Административ бүленеш

Яр Чаллы өч районына бүленә:

Мәгариф

Мәдәният

Театрлар

Музейлар һәм галереялар

Мәдәният срайлары

Цирк

Матбугат

Язучылар оешмасы

Дин

Мәчетләр

Чиркәүләр

Спорт

Спорт белән шөгыльләнү урыннары

Файл:Россия чаңгысы.JPG
«Яр буе» паркында «Лыжня России — 2008» ярышлары уза

Спорт командалары

 
КамАЗ-Мастер командасы машинасы ярышта

Ял итү, күңел ачу урыннары

 
Чаллыда Сабантуй
  • Дельфинарий. Анапа дельфинарие филиалы булган Чаллы дельфинариенда дельфиннар һәм диңгез арысланы белән куелган кызыклы шоу программа карап була.
  • Энтузиастлар бульвары — чаллылыларның яраткан ял итү урыннарының берсе. Бульварда фонтаннар, кафе-рестораннар, төнге клублар, кибетләр бар.
  • «Яр буе» паркы мәйданы. Бәйрәмнәр уздырыр өчен махсус төзелгән мәйданда Сабантуй, Яшьләр көне, башка бәйрәмнәр, концерт-тамашалар уза. Аңа алып бара торган урамда төрле ачык типтагы кафелар байтак.
  • Ипподром.

Кинотеатрлар

Төнге клублар

Парклар һәм скверлар

Кунакханәләр

Һәйкәлләр

Сәнәгать

 
«2/18» бизнес үзәге (халыкта «тюбетейка» дип йөртелә)

Азык-төлек тармагы

Машина төзү тармагы

  • «КамАЗ» ААҖ — Кама автомобиль заводы Чаллының алдынгы сәнәгать предприятиясе. Ул йөкле машиналар, автобуслар чыгара. Шәһәрнең икътисад хәле заводныкына нык бәйле.
  • «Соллерс—Набережные Челны» ААҖ — җиңел машиналар җитештерә.

Энергетика тармагы

  • Яр Чаллы ТЭЦы (рус. филиал «Набережночелнинская ТЭЦ» ОАО «Генерирующая компания») — электрэнергия, җылылык, җылы су җитештерә.
  • Түбән Кама ГЭСы (рус. филиал «Нижнекамская ГЭС» ОАО «Генерирующая компания») — электрэнергия җитештерә.

Төзү материалларын җитештерү

  • Зур панельле йортлар төзү заводы
  • Металлконструкция заводы
  • Тимер-бетон әйберләре заводы
  • «Стройдеталь» заводы
  • Күзәнәкле бетоннар заводы

Телефон операторлары

Интернет провайдерлар

Массакүләм мәгълүмат чаралары

Матбугат

Телевидение

Күмәк антенна аша:

Радио

Кызыклы мәгълүмәт

Альтернатив адреслар

Традиция буенча чаллылылар шәһәр микрорайоннарын комплекс диеп йөртәләр. Шулай итеп һәрбер йортның диярлек ике адресы бар: беренчесе, урам буенча номер (шул адрес паспортка һәм башка документларга языла), икенчесе, төзүчеләрнең комплекс буенча йортка биргән номер. Мәсәлән, Халыклар Дуслыгы урамында урнашкан 9 нчы йортның икенче адресы — 58/18 (58 нче комплекс 18 нче йорт). Шәһәр халкы сөйләшкәндә ешрак икенче адресны куллана, ә кайберәүләр үзләренең «урам буенча» адресын бөтенләй истә тотмыйлар.Альтернатив адреслар куллану – сирәк күренеш һәм шәһәрнең тиз арада үсүе, халык арасында төзүчеләр күп булуы белән аңлатыла.

Рекордлар

Чаллы каласы 2009 елда Гиннесс рекордлар китабына кертелде. 4–5 август көннәрендә оештырылган 100 метрга йөгерү буенча эстафетада 24 сәгать өчендә 4799 кеше катнашты. Әлеге сан моңа кадәр Рига шәһәре куйган рекордтан бер мең кешедән дә артыгырак.[6]:

Чаллы турында җырлар

 
«Татарстан» кунакханәсенең Ямашев бульварыннан күренеше

Чаллыда туган танылган шәхесләр

Чаллы урамнары


Чаллы күперләре

Искәрмәләр

  1. Народная энциклопедия городов и регионов России «Мой Город» (рус.)
  2. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39_ra.php?reg=2439
  3. 3,0 3,1 3,2 Мустафин М.Р, Хузеев Р.Г. Всё о Татарстане (Экономико-географический справочник). — Казань, 1994
  4. 2002 ел сан алу базасы, archived from the original on 2017-11-11, retrieved 2013-11-18 
  5. архив күчермәсе (PDF), archived from the original (PDF) on 2012-11-21, retrieved 2013-11-18 
  6. Татар-информ: Ильдар Халиков вместе с журналистами Челнов подвел итоги года (рус.)

Сылтамалар

Моны да карагыз