Việt bính

Phương pháp sử dụng chữ Latinh để phiên âm ngôn ngữ Quảng Châu

Việt bính (Chữ Hán: 粵拼, việt bính: jyut6 ping3, tên đầy đủ: 香港語言學學會粵語拼音方案 (hoeng1 gong2 jyu5 jin4 hok6 hok6 wui2 jyut6 jyu5 ping3 jam1 fong1 ngon3): Hương Cảng ngữ ngôn học học hội Việt ngữ bính âm phương án) là một phương pháp sử dụng chữ Latinh để phiên âm ngôn ngữ Quảng Châu (tức tiếng Quảng Đông - Cantonese, mà người Trung Quốc còn gọi là Việt ngữ. Vì tỉnh Quảng Đông 廣東, Quảng Tây 廣西 nguyên trước là đất của Bách Việt 百粵, nên gọi hai tỉnh ấy là tỉnh Việt).

Việt bính
Jyutpingexample.svg
Việt bính viết bằng Hán tự
Phồn thể粵拼
Giản thể粤拼
Việt bínhJyut6ping3
Tiếng Quảng Châu YaleYuhtping
Nghĩa đenYue (i.e. Cantonese) spelling

Được ra đời vào năm 1993, Phương pháp phiên âm tiếng Quảng Đông của Học viện ngôn ngữ Hong Kong gọi tắt là Việt bính là một phương pháp sử dụng chữ la tinh để phiên âm. Phương pháp này không những có thể sử dụng cho nhiều mục đích như phiên âm và đánh máy vi tính, nó còn có ưu điểm là đơn giản, dễ học và khá chuyên nghiệp.

Hệ thống phiên âm Việt bính đã kết hợp các ưu điểm của các phương pháp phiên âm khác như Yale, phiên âm quốc tế và pinyin (phiên âm hán ngữ). Phần dưới đây sẽ giới thiệu chi tiết về hệ thống này. Phần âm tương đương/gần giống bên dưới được hiểu và đọc theo tiếng Việt giọng miền Nam. Chỗ nào đọc theo giọng miền Bắc Việt Nam sẽ được ghi rõ. Nếu trong tiếng Việt không có âm tương đương thì sử dụng âm tương đương trong tiếng Anh. Nếu tiếng Anh cũng không có âm đó thì sẽ dùng âm gần giống để diễn giải.

Phụ âm

Tổng cộng có 19 phụ âm trong tiếng Quảng Đông hiện đại. Việt bính không hề dùng hai ký tự "r" và "v" vì tiếng Quảng Đông cũng không có 2 âm này. Phụ âm "zh" và “q” cũng không có trong tiếng Quảng Đông.

VầnÂm tương đương trong hoặc gần giống tiếng ViệtVí dụ
bbờbaa1 爸 (ba, bố), beng2 餅 (bính=bánh)
pbờ nhưng bật hơipeng4 平 (bình=rẻ), pang4jau5 朋友 (bằng hữu=bạn)
mmờmaai5 買 (mãi=mua), man6 問 (vấn=hỏi)
fphờfaan6 飯 (phạn=cơm), fei4 肥 (phì=mập)
dtờdaa2 打 (đả=đánh), daai6 大 (đại=lớn)
tthờ trong tiếng Việt (tờ bật hơi)tai2 睇 (đệ=xem), teng1 聽 (thính=nghe)
nnờnaam4 男 (nam), neoi5 女 (nữ)
llờluk6 六 (lục=sáu), lik6 力 (lực=sức)
gcờgau2 九 (cửu=chín), gong2 講 (nói)
kk bật hơi (như âm khờ trong một số phương ngữ địa phương miền Nam)keoi5 佢 (cô ấy, anh ấy, nó), kei5 企 (đứng)
ngngờngaan5 眼 (nhãn=mắt), ngaa4 牙 (nha=răng)
hhờhau2 口 (khẩu=miệng), hou2 好 (hảo=tốt)
z'di' răng hàm trên dưới dính nhau, như nửa "di" nửa "chờ" (như cách hát phát âm "ch" và "tr" của Phan Mạnh Quỳnh)zou6 做 (tố=làm), zi1 知 (tri=biết)
cđọc như z nhưng bật hơicat1 七 (thất=bảy), ce1 車 (xa=xe)
sxờsaam1 三 (tam=ba), sei3 四 (tứ=bốn)
gwquờ (giọng Bắc) hoặc cuờgwai3 貴 (quý=mắc, đắt), gwaa1 瓜 (qua=dưa)
kwĐọc như gw nhưng bật hơikwan4 裙 (quần=váy), kwaang1 框 (khuông=khung)
jyờ (dờ giọng Nam)Jat1 一 (nhất=một), jiu3 要 (yếu=cần, phải)
wguờ (quờ giọng Nam) w trong water (tiếng Anh)wu4 湖 (hồ), waa6 話 (thoại=nói)

Vần

Tổng cộng có 59 vần.

Tổ hợp âm ‘aa’ (tương ứng với ‘a’ trong tiếng Việt nhưng mở miệng to hơn)

VầnÂm tương đương/ gần giốngVí dụ (trong ngoặc là nghĩa tiếng Việt)
aaabaa1 爸 (ba), waa6 話 (thoại=nói)
aaiaidaai6 大 (đại=lớn), maai5 買 (mãi=mua)
aauaopaau2 跑 (bào=chạy), baau1 包 (bao)
aamamnaam4 男 (nam), saam1 三 (tam)
aanan (giọng Bắc)ngaan5 眼 (nhãn=mắt), faan6 飯 (phạn=cơm)
aanganghaang4 行 (hành=đi), ngaang6 硬 (ngạnh=cứng)
aapapkek6zaap6 劇集 (kịch tập=phim bộ)
aatatlaat6 辣 (lạt=cay), waat6 滑 (hoạt=trơn)
aakacbaak6 白 (bạch=trắng), ngaak6 額 (ngạch=mức)

Tổ hợp với âm ‘a’ (tương ứng với ‘a’ trong tiếng Việt)

VầnÂm tương đương/ gần giốngVí dụ (trong ngoặc là nghĩa tiếng Việt)
aiaitai2 睇 (xem, coi), sai2 洗 (tẩy=rửa)
auâuhau2 口 (khẩu=miệng) sau2 手 (thủ=tay)
amâmjam2 飲 (ẩm=uống), sam1 心 (tâm=tim, lòng)
anansan1 新 (tân=mới), man6 問 (vấn=hỏi)
angăngdang2 等 (đãi=đợi), pang4jau5 朋友 (bằng hữu=bạn bè)
apâpsap6 十 (thập=mười), jap6 入 (nhập=vào)
atachjat1 一 (nhất=một), cat1 七 (thất=bảy)
akăchak1 黑 (hắc=đen), bak1 北 (bắc)

Tổ hợp âm ‘e’ (Tương đương với ‘e’ trong tiếng Việt)

VầnÂm tương đương/ gần giốngVí dụ
eece1 車 (xa=xe), se2 寫 (tả=viết)
eiâyfei4 肥 (phì=mập), bei2 畀 (tý=cho)
eueodeu6 掉 (điệu/trạo=bỏ), zeu6 (nhai)
ememlem2 舐 (liếm)
engengbeng2 餅 (bính=bánh), teng1 聽 (thính=nghe)
epepgep6 夾 (hiệp=kẹp)
ekecsek6tau4 石頭(thạch đầu=cục đá), kek6zaap6 劇集 (kịch tập=phim bộ)

Tổ hợp âm ‘eo’ (Trong tiếng Việt không có. Âm này không bao giờ đứng một mình mà phải ghép với âm khác)

VầnÂm tương đương/ gần giốngVí dụ
eoigần như âm 'u-ơi' nhưng không tròn miệng, đọc là 'uây'keoi5 佢 (cô ấy, anh ấy), seoi2 水 (thủy=nước)
eongần như âm 'u-ơn' nhưng không tròn miệng, đọc là 'uân'ceon2 蠢 (xuẩn=ngu ngốc), seon4 唇 (thần=môi)
eotgần như âm 'u-ớt' nhưng không tròn miệng, đọc là 'uât'ceot1 出 (xuất=ra), seot1saam1 恤衫 (tuất sam=áo sơ mi)

Tổ hợp âm ‘oe’ (Gần như âm ‘ơ’ cong lưỡi trong tiếng Việt, gần giống ur trong từ fur của tiếng Anh)

VầnÂm tương đương/gần giốngVí dụ
oegần 'oe' nhưng không tròn miệng

(Đọc là 'ơ')

hoe1 靴 (hài=giầy)
oengnửa 'ơng' nửa 'eng'

(Đọc là 'âng' hoặc kết hợp 'ơ' với 'ng' thành 'ơng')

soeng2 想 (tưởng=muốn), loeng5 兩 (lưỡng=hai)
oeknửa 'ươc' nửa 'ec'

(Đọc là 'ơc')

joek6 藥 (dược=thuốc), zoek3 雀 (tước=chim sẻ)

Tổ hợp âm "i" (tương đương với "i" trong tiếng Việt)

VầnÂm tương đương/gần giốngVí dụ
iizi1 知 (tri=biết), ji6 易 (dị=dễ)
iuiusiu2 少 (thiếu=ít), ziu1zou2 朝早 (triều tảo=buổi sáng)
imimdim2 點 (điểm=chấm), tim4 甜 (điềm=ngọt)
inin (giọng Bắc)min6 面 (diện=mặt), tin1 天 (thiên=trời)
inging (ing trong 'sing' của tiếng Anh)ming4 明 (minh=hiểu), zing6 靜 (tĩnh=yên lặng)
ipipjip6 葉 (diệp=lá), dip6 碟 (điệp=đĩa)
itit (giọng Bắc)jit6 熱 (nhiệt=nóng)
ik'ick' trong 'sick' của tiếng Anhsik6 食 (thực=ăn), lik6 力 (lực=sức)
  • Chú ý: Chữ 切 phiên âm là cit3, nhưng đọc là cai3

Tổ hợp âm "o" (tương đương với âm "o", "ô" trong tiếng Việt)

VầnÂm tương đương/ gần giốngVí dụ
ooco5 坐 (tọa=ngồi), do1 多 (đa=nhiều)
oioihoi1 開 (khai=mở), ngoi6min6 外面 (ngoại diện=bên ngoài)
ouâuzou6 做 (tố=làm), hou2 好 (hảo=tốt)
onon (giọng Bắc)gon1 乾 (can=khô), hon6 汗 (hãn=mồ hôi)
ongoonggong2 講 (giảng=nói), fong2 房 (phòng=buồng)
otot (giọng Bắc)hau2hot3 口渴 (khẩu khát=khát nước), got3 割 (cát=cắt)
okoochok6 學 (học), lok6 落 (lạc=rớt xuống)

Tổ hợp âm "u" (tương đương âm "u" trong tiếng Việt)

VầnÂm tương đương/ gần giốngVí dụ
uuwu1zou1 污糟 (ô tao=dơ), fu2 苦 (khổ=đắng)
uiuibui1 杯 (bôi=ly), mui5 每 (mỗi)
unun (giọng Bắc)mun4 門 (môn=cửa), wun2 碗 (oản=chén, bát)
ungungjung6 用 (dụng=dùng, xài), tung4 同 (đồng=cùng)
utut (giọng Bắc)sang1wut6 生活 (sinh hoạt=lối sống)
ukucluk6 六 (lục=sáu), juk6 肉 (nhục=thịt)

Tổ hợp âm "yu" (tương đương âm "uy" với tiếng Việt)

VầnÂm tương đương/ gần giốngVí dụ
yuuyasyu1 書 (sách), zyu1 豬 (trư=heo)
yunuyndyun2 短 (đoản=ngắn), jyun5 遠 (viễn=xa)
yutuytjyut6 月 (nguyệt=tháng)

Âm ‘m’ và âm ‘ng’ (tiếng Việt không có)

VầnÂm tương đương/ gần giốngVí dụ
mĐọc như ‘ừm’ nhưng miệng không mở, môi chập lại (âm môi)m4goi1 唔該 (ngô cai=cám ơn)
ngĐọc như ‘ừng’ nhưng miệng không mở, răng chập lại (âm mũi)ng5 五 (ngũ=số năm)

Thanh điệu

Tiếng Quảng Đông cũng có 6 thanh điệu như tiếng Việt. Tuy nhiên 6 thanh điệu của tiếng Quảng Đông không hoàn toàn giống với tiếng Việt. Sáu thanh trong tiếng Quảng Đông bao gồm:

  • Thanh thứ nhất (được ký hiệu bằng số 1): tương đương với thanh sắc (vần kết thúc bởi 'p', 't', 'k') hoặc thanh ngang tiếng Việt nhưng tông giọng cao hơn, thanh này giống thanh ngang trong tiếng Quan Thoại
  • Thanh thứ hai (được ký hiệu bằng số 2): tương đương với thanh sắc nhưng phần lên chậm hơn một chút, cách phát âm kết hợp của một nửa thanh nặng giọng miền Nam tiếng Việt và phần đi lên đọc như thanh sắc (gần giống thanh hỏi hoặc thanh ngã), thanh này giống thanh á trong tiếng Quan Thoại
  • Thanh thứ ba (được ký hiệu bằng số 3): tương đương với thanh ngang tiếng Việt hoặc thanh nặng (vần kết thúc bởi 'p', 't', 'k').
  • Thanh thứ tư (được ký hiệu bằng số 4): tương đương với thanh huyền tiếng Việt
  • Thanh thứ năm (được ký hiệu bằng số 5): tương đương với thanh nặng trong phương ngữ miền Nam của tiếng Việt
  • Thanh thứ sáu (được ký hiệu bằng số 6): tương đương với thanh huyền nhưng trầm hơn, hoặc thanh nặng nhưng trầm hơn (vần kết thúc bởi 'p', 't', 'k').

Đối với Việt bính, thanh điệu được ký hiệu bằng số như trên sẽ được ghi ngay sau chữ Latinh. Ví dụ: ngo5, sik1, leng3. Một số trường hợp các số thanh điệu này được ghi lên phía trên một tí (superscript) nhằm mục đích thẩm mỹ trong phiên âm.

Như vậy trong tiếng Việt có hai thanh hỏi và ngã là khá gần nhau (nhất là người miền Nam không phân biệt 2 thanh này) thì trong tiếng Quảng Đông có 2 thanh thứ tư và thanh thứ sáu mà đối với người Việt khá giống nhau (đều là thanh huyền, chỉ khác là một thấp và một cao hơn tí). Đối với người Quảng Châu và người Hong Kong thì họ phân biệt khá rõ hai thanh này.

Bảng dưới đây thể hiện ký hiệu, sự biến hóa cũng như vị trí của 6 thanh trong tiếng Quảng Đông.

Ký hiệuThay đổiVí trí thanh điệuFuSi
1ngangcao nhất (5-5)fu1 夫 (phu), fuk1 福 (phúc)si1 詩 (thi=thơ), sik1 識 (thức=biết)
2lêntừ giữa lên cao (3-5)fu2 苦 (khổ)si2 史 (sử)
3ngangở giữa (3-3)fu3 富 (phú), fut3 闊 (khoát=rộng)si3 試 (thử), sit3 舌(thiệt=lưỡi)
4ngangdưới thấp (1-1)fu4 扶 (phù=vịn)si4 時 (thời)
5lêndưới lên giữa (1-3)fu5 婦 (phụ=vợ)si5 市 (thị=chợ)
6ngangdưới (2-2)fu6 父 (phụ=cha),fuk6 服 (phục)si6 事 (sự=việc), sik6 食 (thực=ăn)

Ghi chú: một số tài liệu còn phân biệt hai loại thanh thứ 1 là (5-3) và (5-5) cũng như có tài liệu ghi thanh thứ 4 là (2-1) thay vì (1-1). Trong tài liệu này, với mục đích giới thiệu cơ bản ngữ âm trong tiếng Quảng Đông, sẽ không đi sâu vào vấn đề này.

Tham khảo

  1. Jyutping(粵拼)詳細教程

Xem thêm

Tham khảo

🔥 Top keywords: 2112: Doraemon ra đời300 (phim)Anh hùng xạ điêu (phim truyền hình 2003)Bùng phát virus Zika 2015–2016Chuyên gia trang điểmCristiano RonaldoCá đuối quỷDanh sách Tổng thống Hoa KỳDanh sách câu thần chú trong Harry PotterDanh sách tài khoản Instagram có nhiều lượt theo dõi nhấtGiải Oscar cho phim ngắn hay nhấtHoan Ngu Ảnh ThịHầu tướcHọc thuyết tế bàoJason Miller (communications strategist)Lễ hội Chọi trâu Đồ SơnLộc Đỉnh ký (phim 1998)Natapohn TameeruksNinh (họ)Phim truyền hình Đài LoanRobloxThanh thiếu niênThần tượng teenThổ thần tập sựTrang ChínhTập hợp rỗngTỉnh của Thổ Nhĩ KỳVõ Thần Triệu Tử LongXXX (loạt phim)Âu Dương Chấn HoaĐào Trọng ThiĐại học Công giáo ParisĐệ Tứ Cộng hòa PhápĐổng Tiểu UyểnĐài Tiếng nói Việt NamTrang ChínhĐặc biệt:Tìm kiếmNguyễn Ngọc KýBảng xếp hạng bóng đá nam FIFACúp bóng đá trong nhà châu Á 2022Việt NamYouTubeĐặc biệt:Thay đổi gần đâyĐài Truyền hình Việt NamPhạm Bình MinhBão Noru (2022)Tô Anh DũngBão Haiyan (2013)Bảng tuần hoànGiải vô địch bóng đá thế giới 2022Park Min-youngBão nhiệt đới Linda (1997)Hồ Chí MinhJeffrey DahmerThang sức gió BeaufortHoa hậu Hòa bình Việt Nam 2022Bùi Nhật QuangDanh sách di sản thế giới tại Việt NamĐông Nam ÁBão Xangsane (2006)BãoUng ChínhPhó Thủ tướng Chính phủ (Việt Nam)Lionel MessiHà NộiLịch sử Việt NamJan KollerTrung QuốcChiến tranh thế giới thứ haiGoogle DịchThành phố Hồ Chí MinhUEFA Nations LeagueHoa Kỳ